၁. တၢ်ကတိၤလၢညါ

ကီၢ်ပယီၤသုးမီၤစိရိၤထီၣ်ဒုးမၤပယွဲထီဒါကမျၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ခးလီၤနါစိၤကျိဖးဒိၣ် ဒီး ကဘီယူၤကွံာ်လီၤမ့ၣ်ပိၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အဆၢတတီၢ် ကသံၣ်မူၤဘှီး လီၤဆီဒၣ်တၢ် ယါဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ရၤလီၤအသးအါထီၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်ချ့သဒံးအဃိ ကမျၢၢ်လၢကီၢ် ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးသ့ၣ်တဖၣ် ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဘၣ်အါထီၣ်ဝဲ ပှၤတဝၢတၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ် ဒီး တၢ်အိၣ်မုာ်ဆိး ပၢၤတအိၣ်ဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. စုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘံၣ်လၢကညီကီၢ်စဲၣ်ဟီၣ်ကဝီၤပူၤအံၤ ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်သူစူးကါ ဒီး တၢ်ကူၣ်လဲၤမၤကၤကသံၣ်မူၤဘှီးအါထီၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ကီတၢ်ခဲလၢ လီၢ်က ဝီၤကမျၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ကဒိးန့ၣ်ဘၣ်တၢ်ဖံးတၢ်မၤ, တၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့ ဒီး တၢ်လုၢ်အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူခွဲးယာ်သ့ၣ်တဖၣ် ဃုာ် ဒီး နီၢ်သးတၢ်ဆီၣ်သနံးတၢ်တူၢ်ဘၣ်ခီၣ်ဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဆီၣ်သနံးလီၢ်ကဝီၤသဝီဖိ ပိာ်မုၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ ပိာ်ခွါမ့ၢ်ဂ့ၤ ဒီး ဖိဒံဖိသၣ်သူၣ်က့သးပှၢ်အါဂၤလၢ ကသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ခီဖျိလၢ ကသံၣ်မူၤဘှီး သ့ၣ်တဖၣ်ရၤလီၤအသးအါအါဂီၢ်ဂီၢ်လၢတၢ်လီၢ်သကုၤဆးဒးအဃိ ဒုးအါထီၣ်တၢ်သူစူးကါကသံၣ်မူၤဘှီး လၢပှၤတဝၢပူၤ ကွ့ၢ်ကွ့ၢ် ဒီးဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးအါထီၣ်စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.

လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒၣ်လၢ အနီၢ်ကစၢ်, အဟံၣ်ဖိဃီဖိ ဒီး ပှၤတဝၢ တၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤတဘၣ်လီၢ်ဖိးဒ့ တမုာ်တလာ်နးဒိၣ်ထီၣ် ခီဖျိလၢလီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးအါထီၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ. ပှၤလၢအသူကသံၣ်မူၤ ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် အနီၢ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲတူၢ်ဘၣ်တၢ်ထံၣ်သံကမၣ်, နီၢ်ခိနီၢ်သးတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့တၢ်ဂ့ၢ်ကီသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး တုၤဒၣ် လဲာ် တနီၤန့ၣ်မၤသံလီၤကွံာ်အနီၢ်ကစၢ်သးအိၣ်န့ၣ်လီၤ. ခီဖျိတၢ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဃိ ဟံၣ်ဖိဃီဖိသ့ၣ် တဖၣ် ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဘၣ်ဟံၣ်ဃီတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးအါထီၣ်, လီၢ်ကဝီၤပှၤတဝၢဖိသ့ၣ်တဖၣ် ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဘၣ်ဝဲ ပှၤသးစၢ် အဖုတဖၣ်အဖုဟဲအါထီၣ်, တၢ်ဟုၣ်တၢ်ဘျၣ် ဒီး သွံၣ်ထံးမုၣ်ခွါတၢ်မၤပယွဲဒီးတၢ်ဟံးန့ၢ်တၢ်ဘၣ်ဘျုးသ့ၣ်တဖၣ် ဟဲအါထီၣ် န့ၣ်လီၤ. လံာ်တၢ်ပာ်ဖျါသ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်ကြၢၢ်ကလာ်လၢ အါဒၣ်တၢ်တက့ၢ် လီၢ်ကဝီၤသ့ၣ်တဖၣ် တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါ နၢ်ပၢၢ်ဘၣ်ဃးကသံၣ်မူၤဘှီးတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး, တၢ်ကူဆါဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤပှၤသူကသံၣ်မူၤဘှီး ဒီး တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ သ့ၣ်တဖၣ်တအိၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ် လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ် လၢတၢ်ခီၣ်ဆၢက့ၤ တၢ်သူကသံၣ် မူၤဘှီးတၢ်ဘၣ်ဒိ ဘၣ်ထံးလၢ လီၢ်ကဝီၤပှၤတဝၢပူၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ် အဝဲသ့ၣ်သူအနီၢ်ကစၢ်တၢ်သ့တၢ်ဘၣ်ကျိၤကျဲသ့ၣ်တဖၣ် ဃုာ်ဒီး တၢ်ဆှၢပှၤသူကသံၣ်မူၤဘှီးဖိသ့ၣ်တဖၣ်အံၤဆူတၢ်ကူဆါယါဘျါအလီၢ် မ့တမ့ၢ် ကသံၣ်မူၤဘှီးတအိၣ်ဘၣ်အလီၢ်, တၢ်ဟ့ၣ် တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ် ဒီး တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်အဝဲသ့ၣ်တၢ်ဘၣ်ယိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ဆူလီၢ်ကဝီၤပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါ ပှၤလၢအဘၣ်ထွဲသ့ၣ် တဖၣ်အအိၣ်န့ၣ်လီၤ.

လံာ်တၢ်ဒုးသ့ၣ်ညါတဘ့ၣ်အံၤပာ်ဖျါထီၣ်ဘၣ်ဃး ဖဲ ၂၀၂၅ နံၣ်အတီၢ်ပူၤ လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိလၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံး ဟီၣ်ကဝီၤပူၤသ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်ဘၣ်ဃး ကသံၣ်မူၤဘှီးရၤလီၤသးအါထီၣ်, တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီး ဒီး တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ် ထံးတၢ်ဂ့ၢ်ကီလၢအပိာ်ထွဲထီၣ်ခံသ့ၣ်တဖၣ် ဟဲအါထီၣ်လၢအဝဲသ့ၣ်ဟီၣ်ကဝီၤပူၤအဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. အဆိကတၢၢ်န့ၣ် လံာ်တၢ် ဒုးသ့ၣ်ညါတဘ့ၣ်အံၤပာ်ဖျါထီၣ် တၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤအဂ့ၢ်ဖုၣ်ကိာ်, တၢ်က့ၤကွၢ်ကဒါဘၣ်ဃး  တၢ်ကူၣ်လဲၤမၤကၤ ဒီး တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီး ဒိၣ်ထီၣ်အါထီၣ်လၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးဟီၣ်ကဝီၤပူၤအဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. လၢခံတပတီၢ် လံာ်တၢ်ဒုးသ့ၣ် ညါအံၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဘၣ်ဃး တၢ်ဂ့ၢ်ခိၣ်သ့ၣ်လၢအဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးတဖၣ်, တၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤတၢ်ဂ့ၢ်ကီ တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးလၢ ပှၤသူကသံၣ်မူၤဘှီးဖိအနီၢ်ကစၢ်, အဟံၣ်ဖိဃီဖိ ဒီး ပှၤတဝၢကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဘၣ်ဝဲသ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး ပာ်ဖျါထီၣ်ဃုာ် လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိအကလုၢ်, အတၢ်ဒီသဒၢၤလီၤသးတၢ်သ့တၢ်ဘၣ်ကျိၤကျဲ ဒီး တၢ်တာ်တၢ်တဖၣ်လၢ အဝဲသ့ၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲၣ်ဘၣ်ဝဲဖဲ အခီၣ်ဆၢကသံၣ်မူၤဘှီးဂ့ၢ်ဝီသ့ၣ်တဖၣ်အခါန့ၣ်လီၤ. ဝံၤအလီၤခံ လံာ်တၢ်ဒုးသ့ၣ်ညါတဘ့ၣ် အံၤ ပာ်ဖျါထီၣ်စ့ၢ်ကီးသဲစးတၢ်ပဲာ်ထံနီၤဖးဘၣ်ဃး တၢ်သူစူးကါထံကီၢ် ဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဖျၢၣ်ပတီၢ်သဲစးတၢ်ဘျၢသ့ၣ်တဖၣ် လၢကညီကီၢ်စဲၣ်ပူၤကသံၣ်မူၤဘှီးဂ့ၢ်ဝီသ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဖီခိၣ် အိၣ်ဒ်လဲၣ်ဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. လၢခံကတၢၢ် လံာ်တၢ်ဒုးသ့ၣ်ညါတ ဘ့ၣ်အံၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဘၣ်ဃး တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးလၢ ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

၂. တၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤဘၣ်ဃး ကသံၣ်မူၤဘှီးမုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်လၢကီၢ်ပယီၤ ဒီး ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးဟီၣ်ကဝီၤပူၤအဂ့ၢ်

တၢ်တ့ထုးထီၣ် ဒီး ကူၣ်လဲၤမၤကၤ ကသံၣ်မူၤဘှီးလၢကီၢ်ပယီၤပူၤအံၤန့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဖီၣ်ပျံၤပာ်ဂၢၢ်ဒုးမူအီၤလၢ ကီၢ်ပယီၤ ကလံၤစိးဟီၣ်ကဝီၤသုးဖီၣ်စုကဝဲၤတဖၣ် ဒီး ကီၢ်ပယီၤသုးမီၤစိရိၤတၢ်ပညိၣ်အိၣ်လၢ ကပၢဘၣ်ဟီၣ်ကဝီၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဝံစိာ်တီဆှၢ ဒီး တၢ်ကူၣ်လဲၤမၤကၤ ကသံၣ်မူၤဘှီးလၢကညီကီၢ်စဲၣ်ပူၤအံၤန့ၣ် ဘၣ်ထွဲလိာ်အသးဒီး စုကဝဲၤတၢ် သဘံၣ်သဘုၣ်န့ၣ်လီၤ. ၂၀၂၁ နံၣ်သုးမီၤစိရိၤဟံန့ၢ်ဆူၣ်ထံကီၢ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤဝံၤအလီၢ်ခံ စုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်ဟဲအါ ထီၣ်အဃိ ဒုးအါထီၣ်တၢ်မၤကမၣ်ဘၣ်ဃးကသံၣ်မူၤဘှီးဂ့ၢ်ဝီသ့ၣ်တဖၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.

ကသံၣ်မူၤဘှီးမုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်ဟဲအါထီၣ်လၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးဟီၣ်ကဝီၤပူၤ-

နံၣ်၂၀ယၤဖှိၣ်တဝာ်အလီၢ်ခံဒီတကတီၢ် တၢ်ထုးထီၣ်ရၤလီၤကသံၣ်မူၤဘှီး လီၤဆီဒၣ်တၢ် ပံၤသူ ဒီး ပံၤဝါအခိၣ်သ့ၣ်မ့ၢ်ဖဲ ‘ကိဒၢၤတြဲၤအဲကၢၣ်’တၢ်လီၢ်လၢယိၤဒိၣ်ကီၢ်စဲၣ်အဆၢ အိၣ်ယံာ်ဒီး ကညီကီၢ်စဲၣ်ကလံၤစိး အကံလိတဘျုးကယၤညါန့ၣ် လီၤ.[1] ပှၤလၢအနုာ်လီၤပၣ်ဃုာ်ပၣ်ဂီၢ်လၢကီၢ်ပယီၤသုးတၢ်ထီၣ်ဒုးအပူၤ[2] ဒ်အမ့ၢ်ကီၢ်ပယီၤသုးအဖီလာ်သိၣ်မှံၤ (ပြည်သူ့စစ်) ကမျၢၢ်သုး ဒီး သုးဖီၣ်စုကဝဲၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်ဟဲအိၣ်ထီၣ်, လၢအပတီၢ်ပတီၢ်ဒၣ်ဝဲဘၣ်တၢ်ဖီၣ်ပျံၤအီၤလၢကီၢ်ပယီၤသုး တဖၣ် ဒီး အဝဲသ့ၣ်ဟံးန့ၢ်တၢ်ဘၣ်ဘျုးလၢအနီၢ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲဟီၣ်ကဝီၤပူၤသ့ ဒီး တုၤဒၣ်လဲၤကဲထီၣ်ပှၤတ့ထုးထီၣ် ကသံၣ် မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်န့ၣ်လီၤ. တရူး ဒီး ထံဂုၤကီၢ်ဂၤပဒိၣ်ပပှၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဟ့ၣ်တၢ်ဆီၣ်သနံးဝံၤအလီၢ်ခံ ဖဲ ၁၉၉၀ နံၣ် တဖၣ်ဘူးကလၢၤအခါ ပှၤလၢအတ့ထုးထီၣ်ပံၤလၢ ကီၢ်ပယီၤကလံၤစိးဟီၣ်ကဝီၤပူၤသ့ၣ်တဖၣ် ကဘၣ်ပတုာ်ကွံာ်တၢ်သူၣ် ပံၤထူၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ဒီး ပှၤတ့ထုးထီၣ်ကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဆီတလဲက့ၤအတၢ်ထုးထီၣ်ကသံၣ်မူၤဘှီးအကလုာ် အဂၤလၢမ့ၢ် ယါဘၣ် ဒီး ကသံၣ်မူၤဘှီးလၢအဆီတလဲပှၤသူၣ်ပှၤသး (ATS)အဂၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.[3]

ဖဲ ၁၉၉၀ ဒီး ၂၀၀၀ နံၣ်အလီၢ်ခံ ကီၢ်ပယီၤသုးမီၤစိရိၤသ့ၣ်တဖၣ် ဂုာ်ကျဲးစၢး ဒီၣ်ပြံမၤလီၤဖးလီၢ်ကဝီၤပှၤပၢၢ်ဆၢတၢ်ကရူၢ် တဖၣ် ဒီး အိးထီၣ်န့ၢ်ကျဲလၢ ပှၤလီၤဖးကရူၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ကကူၣ်လဲၤမၤကၤ ဒီး ရၤလီၤဆါ ကသံၣ်မူၤဘှီးလၢကညီကီၢ်စဲၣ် ပူၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.[4] ဖဲ ၁၉၉၄ နံၣ်န့ၣ် တၢ်လီၤဖးအိၣ်ထီၣ်ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်လၢကညီဒီကလုာ်စၢဖှိၣ်ကရၢ (KNU)အပူၤ ပှၤဖးဒိၣ်တ ဖုလၢအအိၣ်လၢ ပယီၤသုးမီၤစိရိၤအသီခါအူသူၣ်စနၣ်တၢ်တီခိၣ်ရိၢ်မဲအဖီလာ် ထုးဖးအသးပာ်တ့ၢ်ကွံာ်ကရၢမိၢ်ပှၢ်ဝံၤ ဒီး ဒုးအိၣ်ထီၣ်က့ၤကရၢအသီတဖုလၢအမ့ၢ် ဒံၣ်မိၣ်ခြဲၣ်ထ့ၣ်ကညီဘူးဒးသုးမုၢ်ဒိၣ် (DKBA)န့ၣ်လီၤ. ဖဲ ၁၉၉၅ နံၣ်န့ၣ် DKBA ဆဲးလီၤစုမုၢ်ကျၢၢ် မၤတၢ်အၢၣ်အလီၤအီလီၤဒီး ကီၢ်ပယီၤသုးမီၤစိရိၤဝံၤအလီၢ်ခံ အသုးခိၣ်တနီၤ စးထီၣ်ပၣ်ဃုာ်ပၣ်ဂီၢ်လၢ တၢ်ကူၣ်လဲၤမၤကၤကသံၣ်မူၤဘှီးဆူကၠီၣ်တဲၣ်ကီၢ်လၢအနီၢ်ကစၢ်တၢ်ဘၣ်ဘျုးအဂီၢ်အိၣ်န့ၣ်လီၤ.[5] ဝံၤအလီၢ်ခံ နံၣ်လၢအဟဲ သ့ၣ်တဖၣ် တၢ်သူစူးကါ ဒီး ဆါ ကသံၣ်မူၤဘှီး လီၤဆီဒၣ်တၢ်ယါဘၣ်တခါအံၤ အါထီၣ်ဂီၢ်ထီၣ်ဆူညါကွ့ၢ်ကွ့ၢ်  ဒီး ရၤလီၤအ သးအါကတၢၢ် လၢဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ဟီၣ်ကဝီၤပူၤတုၤမုၢ်မဆါတနံၤညါအံၤ လၢအမ့ၢ်ဟီၣ်ကဝီၤလၢ DKBA အိၣ်အါအလီၢ်န့ၣ် လီၤ.[6]   DKBA ဒီး KNU အကျါ တၢ်လီၤမုၢ်လီၤဖးအိၣ်အါထီၣ်ဒံးဝဲအဃိ ဆီၣ်သခူထီၣ် ဒီး မၤဒိၣ်ထီၣ်အါထီၣ်တၢ်ကူၣ်လဲၤ မၤကၤ ကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲ ၂၀၀၇ နံၣ်န့ၣ် KNU မၤတၢ်မုာ်တၢ်ခုၣ်ထံၣ်လိာ်တဲသကိးတၢ်ဒီး ပယီၤသုး မီၤစိရိၤ SPDC လၢတၢ်မုၣ်တၢ်ခုၣ်ဂီၢ်ဝံၤအလီၢ်ခံ KNUအကျါတၢ်လီၤဖးအိၣ်ထီၣ်ကဒီးအသီတဘျီ ဒီးဒုးအိၣ်ထီၣ်ကရၢအသီ တဖုလၢအမ့ၢ်   KNU/ KNLA-P.Cန့ၣ်လီၤ.  KNU/KNLA-P.Cအံၤ အိၣ်ဟူးဂဲၤဝဲဖဲ ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ဟီၣ်ကဝီၤပူၤစ့ၢ်ကီးန့ၣ် လီၤ. ဝံၤအလီၢ်ခံ ဖဲ ၂၀၁၀ နံၣ်န့ၣ် ပယီၤသုးတဖၣ် ဆီၣ်သနံးမၢဆူၣ် DKBA တဖၣ်လၢ ကပျိာ်လဲကွံာ်အသးဆူ သုးခိးကီၢ် ဆၢ (BGF)အဃိ တၢ်လီၤမုၢ်လီၤဖးအိၣ်ထီၣ်လၢ DKBAအကိပူၤဝံၤ ဒုးအိၣ်ထီၣ်ကဒီးဝဲ DKBA-ဘူးဒး ဒီး DKBA-ကမျၢၢ်တၢ်ဘၣ်ဘျုးသုးမုၢ်ဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. သုးထီၣ်ဆှ့ၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ပၣ်ဃုာ်ပၣ်ဂီၢ်လၢတၢ်မၤကမၣ်ကသံၣ်မူၤဘှီး ဂ့ၢ်ဝီသ့ၣ်တဖၣ်အကျါန့ၣ်လီၤ.[7]

တၢ်ကူၣ်လဲၤမၤကၤတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဖဲတၢ်မၤတၢ်ပတုာ်တၢ်ခးအဆၢကတီၢ် (၂၀၁၂-၂၀၁၅)

ဖဲ KNU, KNU/KNLA-P.C, DKBA-ကမျၢၢ်တၢ်ဘၣ်ဘျုးသုးမုၢ်ဒိၣ် ဒီး ကရူၢ်ကရၢအဂၤသ့ၣ်တဖၣ် စဲးလီၤစုမုၢ်ကျၢၢ်လၢ တၢ်မၤတၢ်မုာ်တၢ်ခုၣ်အဂီၢ် ဖဲ ၂၀၁၂ နံၣ် တၢ်ပတုာ်တၢ်ခးပတြီၤ ဒီး ၂၀၁၅ နံၣ် ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ်တၢ်ပတုာ်တၢ်ခးလံာ်တၢ်အၢၣ် လီၤအီလီၤ (NCA) အဆၢကတီၢ်စ့ၢ်ကီး တၢ်ရၤလီၤဆါကသံၣ်မူၤဘှီးသ့အါထီၣ် မ့ၢ်လၢတၢ်မၤစှၤလီၤတၢ်သမံသမိးတြဲၤ ဒီး တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်လီၤကဆှၣ်အဃိ အဝဲသ့ၣ်စိာ်ခီတီဆှၢကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်ညီဒိၣ်ထီၣ်န့ၣ်လီၤ.[8] KHRG မၤနီၣ်မၤ ဃါတၢ်ကဲထီၣ်သးဂ့ၢ်ဝီဘၣ်ဃးဒီးကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် ဃုာ်ဒီး တၢ်မၤသံမၤဝီ, ဟံၣ်ဃီသွံၣ်ထံးမုၣ်ခွါတၢ်မၤပယွဲ ဒီး တၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးသ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်ဟုၣ်တၢ်ဘျၣ်, တၢ်ဟးထီၣ်ကၠိ ဒီး ပှၤဖီၣ်စုကဝဲၤဖိတၢ်မၤပျံၤမၤဖုးသ့ၣ်တဖၣ် ဟဲအိၣ် ထီၣ် လၢကညီကီၢ်စဲၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.[9]

ကီၢ်ပယီၤပူၤ လီၤဆီဒၣ်တၢ်လၢ ကညီကီၢ်စဲၣ်ဟီၣ်ကဝီၤပူၤ တၢ်ဟူးဂဲၤဂုာ်ကျဲးစၢးမၤစှၤလီၤ ကသံၣ်မူၤဘှီးဂ့ၢ်ဝီသ့ၣ်တဖၣ် အံၤအိၣ်စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.  ဖဲ ၂၀၁၈ နံၣ်န့ၣ် ကီၢ်ပယီၤပဒိၣ်ဘိးဘၣ်ရၤလီၤ ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤ တၢ်သိၣ်တၢ်သီအိၣ် တဖှံၣ်တ ဝာ်လၢအမ့ၢ် ‘၁၉၉၃ ကသံၣ်မူၤဘှီး ဒီး ကသံၣ်ကသီလၢအဆီတလဲပှၤသးသ့ၣ်တဖၣ်တၢ်ဘျၢသဲစး’[10] တဘ့ၣ်အံၤ န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဆီတလဲလၢအမ့ၢ် တၢ်တပာ်ပနီၣ်လၢၤပှၤသူကသံၣ်မူၤဘှီးဒ်အမ့ၢ်ပှၤမၤကမၣ်ကွီၢ်မ့ၣ်တဂၤအသိးလၢၤဘၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ် လီၤ.[11] ဘၣ်ဆၣ် သဲစးတၢ်ဘျၢလၢအစံၣ်ညီၣ် ပှၤသူကသံၣ်မူဘှီးဖိသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဒံးဒၣ်အဖၢမုၢ် ဖဲပှၤတဂၤလၢ်လၢ်လၢ တၢ်ဖီၣ်ချုးန့ၢ်အီၤလၢအစိာ်ကသံၣ်မူဘှီးအနီၣ်ဂံၢ်လၢအစှၤမ့ၢ်ဂ့ၤအခါ ဒီး တၢ်စံၣ်ညီၣ်သံဘၣ်ဃးတၢ်မၤကမၣ်ကသံၣ် မူဘှီး ဂ့ၢ်ဝီသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဒံးဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.[12] ဒ်န့ၣ်အသိး ဖဲ ၁၀၁၄ နံၣ်န့ၣ် KNU, DKBA- ကမျၢၢ်တၢ်ဘၣ်ဘျုးသုးမုၢ်ဒိၣ်, BGF ဒီး KNU/ KNLA-P.C သ့ၣ်တဖၣ် ထံၣ်လိာ်အိၣ်ဖှိၣ်တဲသကိးတၢ်ဒီး ဒုးအိၣ်ထီၣ် ကညီတၢ်တီခိၣ်ရိၢ်မဲထီဒါကသံၣ်မူၤဘှီး ကမံတံၤဝံၤအလီၢ်ခံ KNU ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲ ‘သဲစးတၢ်သိၣ်တၢ်သီလီၤဆီဘၣ်ဃး တၢ်တြီဆှၢမၤစှၤလီၤကသံၣ်မူၤ ဘှီး’တဘ့ၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အဆၢကတီၢ် အဝဲသ့ၣ်အၢၣ်လီၤတူၢ်လိာ် ဒီး ရၤလီၤဒုးသ့ၣ်ညါစ့ၢ်ကီးကမျၢၢ်လၢ အဝဲသ့ၣ်ကဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ဒုးဃာ်ပှၤသူကသံၣ်မူၤဘှီး သ့ၣ်တဖၣ်အလီၢ် (၂) ဖျၢၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဒုးဃာ် တၢတဖျၢၣ်အိၣ်ဖဲ ကိကိၢ်ဝ့ၢ် BGFတၢ်ပၢဟီၣ်ကဝီၤပူၤ ဒီး ခံဖျၢၣ်တဖျၢၣ်ဖဲ ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ် KNUတၢ်ပၢဟီၣ်ကဝီၤပူၤန့ၣ်လီၤ.[13] ဘၣ်ဆၣ် ဒ်သိးပှၤသူကသံၣ်မူၤဘှီးလၢအကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ် ဘၣ်ဝဲတၢ်ဆူး တၢ်ဆါအဒိၣ်အဆံးခီဖျိ တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးဃိသ့ၣ်တဖၣ် ကဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ကူဆါယါဘျါအဂီၢ် အဝဲသ့ၣ် သုးကျဲၤမၤန့ဝဲ န့ၢ်ဒၣ်ထဲတဆံးတက့ၢ်ဧိၤဒံးန့ၣ်လီၤ.

တၢ်မၤကမၣ်ဘၣ်ဃးကသံၣ်မူၤဘှီးဂ့ၢ်ဝီသ့ၣ်တဖၣ်ဖဲ ၂၀၂၁ နံၣ်သုးမီၤစိရိၤဟံန့ၢ်ဆူၣ်ထံကီၢ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤဝံၤအလီၢ်ခံ-

သုးမီၤစိရိၤဟံန့ၢ်ဆူၣ်ထံကီၢ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤဖဲ ၂၀၂၁ နံၣ် လါဖ့ၤဘြူၤအါရံၤ ၁ သီ ဝံၤအလီၢ်ခံ ကီၢ်ပယီၤပူၤကမျၢၢ်လၢ အကလးတဖၣ်အကလး ဟးထီၣ်လၢကျဲခိၣ် ဒီး ပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်ဘၣ်သးထီဒါသုးမီၤစိရိၤတဖၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ. မ့မ့ၢ်လၢ သုးမီၤ စိရိၤသ့ၣ်တဖၣ်တခီ ခီၣ်ဆၢက့ၤကမျၢၢ်လၢအပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်ဘၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး ပှၤလၢအဒီသဒၢပှၤဂ့ၢ်ဝီခွဲးယာ်သ့ၣ်တ ဖၣ် ခီဖျိတၢ်ထီၣ်ဒုးအါထီၣ်ကမျၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.[14] တၢ်အံၤမ့ၢ်ကီၢ်ပယီၤသုးမီၤစိရိၤသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်မၤပယွဲလီၢ်ကဝီၤ သဝီဖိလၢ တၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤဒီတကီၢ်ညါအပူၤ ဒီး မၤပယွဲဒံးဝဲဆူညါကွ့ၢ်ကွ့ၢ် ဃုာ်ဒီး တၢ်ဒွဲၣ်အူဒူသဝီ, တၢ်ထီၣ်ဒုးခးသံ သဝီဖိတဘျီဃီ, တၢ်မၤသံမၤဝီ, တၢ်မၤဆါပယွဲ, သွံၣ်ထံးမုၣ်ခွါတၢ်မၤပယွဲ ဒီး တၢ်ဖီၣ်မၢဆူၣ်သဝီဖိတဖၣ် ဝံပီၤတၤ ဒီး ကဲန့ၢ်အဝဲသ့ၣ် ကတီၤလၢကဒီးသဒၢအဝဲသ့ၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.[15] စးထီၣ်လၢ သုးမီၤစိရိၤဟံန့ၢ်ဆူၣ်ထံကီၢ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤဝံၤအ လီၢ်ခံ ဆၢကတီၢ်အါန့ၢ်ဒံး (၄) နံၣ်အတီၢ်ပူၤ ပယီၤသုးသ့ၣ်တဖၣ် မၤဆူၣ်ထီၣ်အတၢ်ထီၣ်ဒုးကမျၢၢ် ဃုာ်ဒီးကဘီယူၤတၢ်ထီၣ် ဒုးကွံာ်လီၤမ့ၣ်ပိၢ်ဆူသဝီပူၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ပယီၤသုးမီၤစိရိၤတၢ်မၤပယွဲသ့ၣ်တဖၣ် မၤသံသဝီဖိအကထိတဖၣ်ကထိ, ဘၣ်ဒိသဝီဖိ အကလးတဖၣ်ကလး, ကၠိ ဒီး တၢ်ဆါဟံၣ်အဖျၢၣ်လၢအကယၤတဖၣ်ကယၤဘၣ်ပတုာ်ကွံာ်, ဒီး ကမျၢၢ်လၢ ကီၢ်ပယီၤပူၤသ့ၣ်တဖၣ် တဒိးန့ၢ်ဘၣ်အဝဲသ့ၣ်နီၢ်ကစၢ်ဂံၢ်ခီၣ်ထံးတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်သ့ၣ်တဖၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.[16]

၂၀၂၁ နံၣ်သုးမီၤစိရိၤဟံန့ၢ်ဆူၣ်ထံကီၢ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤအဃိ မၤဟးဂီၤစ့ၢ်ကီး တၢ်ထီဒါကသံၣ်မူၤဘှီးတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤတၢ်ဟူး တၢ်ဂဲၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. လီၢ်ကဝီၤပှၤတဝၢတၢ်ကရၢကရိ, သဝီဖိ ဒီး ပှၤတဝၢခိၣ်နၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဂုာ်ကျဲးစၢးဟူးဂဲၤဒ်သိး ပှၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဖိသ့ၣ်တဖၣ် ကဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ကူဆါယါဘျါ ဒီး တၢ်မၤစၢၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ်ဘၣ်ဆၣ် တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤ သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဘၣ်ပတုာ်ကွံာ်အသးဖဲ ၂၀၂၁ နံၣ် သုးမီၤစိရိၤဟံန့ၢ်ဆူၣ်ထံကီၢ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤဝံၤအလီၢ်ခံန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ် မ့မ့ၢ် တၢ်တ့ထုးထီၣ်ကသံၣ်မူၤဘှီးလၢကီၢ်ပယီၤပူၤတခီ အနီၣ်ဂံၢ်ဟဲအါထီၣ်ကြၢၢ်ကလာ်တုၤဒၣ်လဲၤ ကီၢ်ပယီၤအံၤ က့ၤကဲ ထီၣ်ကဒါထံကီၢ်လၢအထုးထီၣ်ပံၤသူအါကတၢၢ်လၢဟီၣ်ခိၣ်ချၢအသီတဘျီန့ၣ်လီၤ.[17]

စးထီၣ်လၢ ၂၀၂၁ နံၣ်သုးမီၤစိရိၤဟံန့ၢ်ဆူၣ်ထံကီၢ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤဝံၤအလီၢ်ခံ လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိလၢကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤ ထံးဟီၣ်ကဝီၤပူၤသ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တဘျီဝံၤတဘျီဆူ KHRGအိၣ်ဘၣ်ဃး ပှၤလၢအကူၣ်လဲၤမၤကၤကသံၣ်မူၤ ဘှီး ဖဲတၢ်မၤတၢ်မုာ်တၢ်ခုၣ်တၢ်ပတုၤတၢ်ခးဆၢကတီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တ့ထုးထီၣ်ဆါ ဒီး ကူၣ်လဲမၤကၤကသံၣ်မူဘှီးဒံးဆူ ညါ အနီၣ်ဂံၢ်အါထီၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.  ကသံၣ်မူၤဘှီးလီၤဆီဒၣ်တၢ်ယါဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ရၤလီၤသးအိၣ်အါထီၣ်ဂီၢ်မုၢ်ဂီၢ်ပၤ ဒီး ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး ပှၤတဝၢ ဒီး ကမျၢၢ်တၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ် လၢဟီၣ်ကဝီၤပူၤဒ်အမ့ၢ် ဒူပျာ်ယာ် ဒီး ဖၣ်အၣ် ကီၢ်ရ့ၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.[18]

၃. တၢ်ကဲထီၣ်သးနီၢ်ကီၢ်အဂ့ၢ်တၢ်ကွဲးဖုၣ်- ကသံၣ်မူၤဘှီးဘၣ်ဃးဒီးစုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ် အတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးတဖၣ် လၢကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးဟီၣ်ကဝီၤပူၤ

စးထီၣ်လၢ၂၀၂၁ နံၣ်သုးမီၤစိရိၤဟံန့ၢ်ဆူၣ်ထံကီၢ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤဝံၤအလီၢ်ခံ လၢ (၅) နံၣ်အတီၢ်ပူၤ ထံရူၢ်ကီၢ်သဲး ဒီး စုကဝဲၤ တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်လၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးဟီၣ်ကဝီၤပူၤဟဲနးထီၣ် ဒီး KHRG တၢ်မၤနီၣ်မၤဃါပာ်ဖျါထီၣ်ဘၣ်ဃး တၢ်ကူၣ်လဲၤမၤကၤ ဒီး သူကသံၣ်မူၤဘှီးလီၤဆီဒၣ်တၢ်ယါဘၣ် လၢပှၤတဝၢပူၤဟဲအါထီၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲ ၂၀၂၅ နံၣ်အတီၢ်ပူၤ လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ ကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်ရၤလီၤအသးအါထီၣ်အဂ့ၢ်အံၤ ဘၣ်ထွဲလိာ်အသးဒီး တၢ်ဖံးတၢ်မၤလၢတၢ်လုၢ်အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူဂီၢ် ဒီး ပှၤတဝၢနီၢ်ကစၢ်တၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤတအိၣ်ဘၣ်, ဒီး ကသံၣ်မူၤဘှီးရၤလီၤ   တ့ၢ်ပာ်လံအသးလၢသဝီပူၤအိၣ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်အဃိန့ၣ်လီၤ. လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဒ့ၣ်ပာ်ကမၣ် ကီၢ်ပယီၤသုးမီၤစိရိၤ သ့ၣ်တဖၣ်လၢ အရၤလီၤကသံၣ်မူၤဘှီးလၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးဟီၣ်ကဝီၤပူၤ လီၤဆီဒၣ်တၢ်ဒူပျာ်ယာ် ဒီး ဖၣ်အၣ် ကီၢ်ရ့ၣ်ပူၤအဃိန့ၣ်လီၤ.  ပှၤသူကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး လၢနီၢ်ခိ ဒီး နီၢ်သးဒိၣ်ဒိၣ် မုၢ်မုၢ်, မၤအါထီၣ်ဟံၣ်ဃီသွံၣ်ထံးမုၣ်ခွါတၢ်မၤပယွဲ ဒီး တၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တခးသ့ၣ်တဖၣ်, ဃုာ်ဒီးတၢ်ဟုၣ်တၢ်ဘျၣ်, ပှၤတဝၢ တၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အါအဃိန့ၣ်လီၤ.

လံာ်တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်ကြၢၢ်ကလာ်လၢ လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ် ဒိးန့ၢ်ဘၣ် တၢ်ကူဆါဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤ ထီၣ်က့ၤပှၤသူကသံၣ်မူၤဘှီး ဒီး တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤသ့ၣ်တဖၣ်မ့တအိၣ်ဘၣ်ဆၣ် အဝဲသ့ၣ်တဖၣ် ဂုာ်ကျဲးစၢးခီၣ်ဆၢက့ၤ တၢ်သူကသံၣ်မူဘှီးတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးလၢလီၢ်ကဝီၤပှၤတဝၢပူၤသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်န့ၣ်လီၤ. လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိ ဃုာ်ဒီး မိၢ်ပၢ် ဒီး မါသ့ၣ်တဖၣ် ဂုာ်ကျဲးစၢးမၤစၢၤအဟံၣ်ဖိဃီဖိလၢအသူစဲတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးထီရီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ် လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိ သ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲလၢ အဝဲသ့ၣ်ဟူးဂဲၤခီၣ်ဆၢ ကသံၣ်မူၤဘှီးတၢ်ဘၣ်ယိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤကီခဲထီၣ်ဆူညါကွ့ၢ်ကွ့ၢ် ခီဖျိလၢ စုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ် ဒီး သုးဖီၣ်စုကဝဲၤသ့ၣ်တဖၣ်ဟူးဂဲၤလၢဟီၣ်ကဝီၤပူၤအဃိန့ၣ်လီၤ.

ဖဲတၢ်ကွဲးလံာ်တၢ်ဒုးသ့ၣ်ညါဝဲအံၤ(စးထီၣ်လၢလါယနူၤအါရံၤ တုၤ လါနိၣ်ဝ့ဘၢၣ် ၂၀၂၅ နံၣ်)အဆၢကတီၢ် KHRG ဒိးန့ၢ်ဘၣ် လံာ်တၢ်ပာ်ဖျါ (၃၅) ဘ့ၣ်[19]ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်သူယါဘၣ် ဒီး အတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ်လၢကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံး ဟီၣ်ကဝီၤပူၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်ပာ်ဖျါသ့ၣ်တဖၣ်မ့ၢ် (တၢ်ထံၣ်လိာ်သံကွၢ်, တၢ်ပာ်ဖျါဖုၣ်, ဟီၣ်ကဝီၤတၢ်ပာ်ဖျါ, တၢ်လဲၤလီၤပျီပူၤ တၢ်ပာ်ဖျါ ဒီး တၢ်ဂီၤတၢ်ကွဲးနီၣ်) ဒီး လီၢ်ကဝီၤပှၤတဝၢတၢ်ကရၢကရိ (CBOs/CSOs)ကရူၢ်တၢ်တဲသကိးတၢ်ပာ်ဖျါ (၂) ဘ့ၣ်န့ၣ်လီၤ.[20] တၢ်မၤတၢ်ထံၣ်လိာ်သံကွၢ်တၢ်ဒီး လီၢ်ကဝီၤပှၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်လိၣ်ဘၣ်တၢ်တိစၢၤမၤစၢၤတၢ်ကရၢကရိ ဒီး CBOs/CSOs အိၣ် (၄) ခါ, လီၢ်ကဝီၤခိၣ်နၢ်ဃုာ်ဒီး ကညီဒီကလုာ်ပၢၤကီၢ် (KNPF) ဒီး KNUအိၣ် (၆) ခါန့ၣ်လီၤ. တၢ်ကဲထီၣ် သးနီၢ်ကီၢ်အဂ့ၢ်တၢ်ကွဲးဖုၣ်တဖၣ်အံၤ အဂံၢ်ထံးအိၣ်လၢ လံာ်တၢ်ပာ်ဖျါလၢတၢ်တရၤလီၤဘၣ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.

လံာ်အဆၢဒိၣ်ဝဲအံၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ စုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်ဘၣ်ထွဲဒီး ကသံၣ်မူၤဘှီးရၤလီၤသးအဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး တၢ်ဘၣ်ဒိပှၤသူကသံၣ်မူၤဘှီးအနီၢ်ကစၢ်, အဟံၣ်ဖိဃီဖိ ဒီး ပှၤတဝၢဒီဖုဒီဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.  လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိပာ်ဖျါ ထီၣ်ဝဲ တၢ်ဂ့ၢ်လၢအဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်သူဒီးမၤကမၣ်ကသံၣ်မူၤဘှီးဂ့ၢ်ဝီသ့ၣ်တဖၣ် လၢကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးဟီၣ်ကဝီၤ ပူၤ (၃.၁) မ့ၢ် (က) တၢ်လုၢ်အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူ ဒီး တၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤတၢ်ဂ့ၢ်ကီလၢအဘၣ်ထွဲဒီး စုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ် သ့ၣ်တဖၣ်,  (ခ) တၢ်မၤန့ၢ်ကသံၣ်မူၤဘှီးလၢပှၤတဝၢပူၤညီ ဒီး (ဂ) ကီၢ်ပယီၤသုးမီၤစိရိၤသူတၢ်ကူၣ်လဲၤမၤကၤကသံၣ် မူၤဘှီးဒ် စုကဝဲၤသုးတၢ်ကူၣ်တရံးကျဲတခါအသိးအဃိန့ၣ်လီၤ.  လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် မၤဘၣ်ဒိ (၃.၂) (က) နီၢ်ကစၢ်တၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤ, (ခ) ဟံၣ်ဖိဃီဖိတၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤ ဒီး (ဂ) ပှၤတဝၢ တၢ်အိၣ်မုာ်ဆိး ပၢၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. လံာ်အဆၢဒိၣ်လၢခံကတၢၢ်တဆၢဒိၣ်ပာ်ဖျါထီၣ်ဘၣ်ဃး  သဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ် သူအတၢ်သ့တၢ်ဘၣ် ကျိၤကျဲ ခီၣ်ဆၢကသံၣ်မူၤဘှီးဂ့ၢ်ဝီတဖၣ် (၃.၃) ဒ်အမ့ၢ် (က) တၢ်လဲၤဒိးကူဆါယါဘျါသး, (ခ) တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ် ဒီး သဲစးတၢ်ဟံးဂ့ၢ်ဝီ, ဒီး (ဂ) ပာ်ဖျါထီၣ်သဝီဖိအတၢ်ဃ့ထီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

၃.၁. တၢ်ဂ့ၢ်လၢအဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်မၤကမၣ်ကသံၣ်မူၤဘှီးဂ့ၢ်ဝီလၢကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးဟီၣ်ကဝီၤပူၤသ့ၣ်တဖၣ်

၂၀၂၁ နံၣ်သုးမီၤစိရိၤဟံန့ၢ်ဆူၣ်ထံကီၢ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤဝံၤအလီၢ်ခံ ပယီၤသုးထီၣ်ဒုးဒူသဝီတဖၣ်လၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤ ထံးဟီၣ်ကဝီၤပူၤဟဲအါထီၣ်အဆၢကတီၢ် ကသံၣ်မူၤဘှီးဟဲအါထီၣ်လၢကညီကီၢ်စဲၣ်ပှၤတဝၢပူၤ လီၤဆီဒၣ်တၢ်ဖဲ ဒူပျာ်ယာ် ဒီး ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ဟီၣ်ကဝီၤလၢ သုးဖီၣ်စုကဝဲၤအါဖုဟူးဂဲၤအိၣ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. KHRG တၢ်မၤနီၣ်မၤဃါပာ်ဖျါထီၣ် ဝဲလၢ ပိာ်ခွါဒိၣ်တုၤခိၣ်ပှဲၤ ဒီး ဖိသၣ်ပိာ်ခွါသ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်ပှၤလၢအသူကသံၣ်မူၤဘှီးအနီၣ်ဂံၢ်အါကတၢၢ်, ပှၤသူကသံၣ်မူၤ ဘှီးအကျါ ဖိသၣ်သးနံၣ် (၇) နံၣ်တဖၣ်, မိၢ်ဒၢ, မိၢ်ဖိဆံးဒုးအီဖိနုၢ် ဒီး မိၢ်လၢအဖိနီၢ်ဆံးသ့ၣ်တဖၣ်ပၣ်ဃုာ်န့ၣ်လီၤ. လီၢ်ကဝီၤ သဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ်ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ စုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်ဘၣ်ထွဲဂ့ၢ်ဝီသ့ၣ်တဖၣ် ဟ့ၣ်သဆၣ်ဒုးအါထီၣ်တၢ်သူကသံၣ်မူၤ ဘှီးလၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးဟီၣ်ကဝီၤပူၤန့ၣ်လီၤ. စုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်ဘၣ်ထွဲဂ့ၢ်ဝီသ့ၣ်တဖၣ်ဒ်အမ့ၢ် တၢ်လုၢ် အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူ ဒီး တၢ်ကမၤစၢၤဟံၣ်ဖိဃီဖိအဂီၢ်ကီခဲ, နီၢ်သးတၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤတၢ်ဆီၣ်သနံး, ပှၤလၢအကူၣ်လဲၤမၤကၤ ကသံၣ်မူၤဘှီးတဖၣ် အိၣ်လၢပှၤတဝၢတၢ်လီၢ်သကုၤစးဒး, ဒီး ကီၢ်ပယီၤသုးမီၤစိရိၤဆီၣ်ထွဲ အသိၣ်မှံၤသုးဖီၣ်စုကဝဲၤအဂၤ လၢ အပၣ်ဃုာ်ပၣ်ဂီၢ်လၢတၢ်ကူၣ်လဲၤမၤကၤကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

(က) တၢ်လုၢ်အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူ ဒီး တၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤတၢ်ဂ့ၢ်ကီလၢအဘၣ်ထွဲဒီး စုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်သ့ၣ်တဖၣ်

စုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ် ဒီး ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးတၢ်အိၣ်သးလၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးဟီၣ်ကဝီၤပူၤတဂၢၢ်တကျၢၤဘၣ် အဃိ ဒုးအါထီၣ်တၢ်မၤကမၣ်ဘၣ်ဃးကသံၣ်မူၤဘှီးဂ့ၢ်ဝီ, ဒုးအါထီၣ်တၢ်ဖှီၣ်တၢ်ယာ် ဒီး နီၢ်သးတၢ်ဆီၣ်သနံးကိၢ်ဂီၤသ့ၣ်တ ဖၣ်လၢတနံၤဘၣ်တနံၤအတၢ်အိၣ်မူအပူၤန့ၣ်လီၤ. ဒ်လီၢ်ကဝီၤဖိသ့ၣ်တဖၣ် အုၣ်အသးဒီးပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲအိၣ်အသိး စုကဝဲၤ တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အါထီၣ်ဒီး တၢ်လဲၤတၢ်က့ၤကီခဲဒိၣ်ထီၣ်အဃိ တၢ်ပှ့ၤတၢ်ကလံၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒိၣ်ထီၣ် ဒီး လီၢ်က ဝီၤသဝီဖိတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်လၢကဟးထီၣ်က့ၤလီၤဖံးမၤတၢ်ဒ်သိးကန့ၢ်ဘၣ်စ့အဂီၢ်စှၤလီၤန့ၣ်လီၤ. သဝီဖိအါဒံအါဂၤ လီၤဆီဒၣ် တၢ်ပိာ်ခွါသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ် သူစူးကါ ဒီး ဆါဝဲကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်လဲၤခီဖျိဘၣ်တၢ်ကီတၢ်ခဲ လၢအတၢ် အိၣ်မူတနံၤဘၣ်တနံၤအပူၤအဃိန့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီး ဒ်သိးကလဲၤခီဖျိမၤနၢၤကွံာ် အတၢ်တူၢ်ဘၣ်, တၢ်သူၣ် အုးသးအုး ဒီး တၢ်ဆီၣ်သနံးကိၢ်ဂီၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢအဟဲကဲထီၣ်သးခီဖျိ ပယီၤသုးမီၤစိရိၤထီၣ်ဒုးကမျၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အဟံၣ်ဖိဃီဖိ သံ ဒီး ဘၣ်ဒိ, တၢ်စုလီၢ်ခီၣ်ခိၣ်ဒီး တၢ်လုၢ်အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူဟးဂူာ်ဟးဂီၤကွံာ်အဃိန့ၣ်လီၤ. ပှၤအဂၤတနီၤန့ၣ် သူ ဒီး ဆါကသံၣ်မူၤဘှီးမ့ၢ်လၢ အတၢ်ဖံးတၢ်မၤ မ့တမ့ၢ် တၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့ခွဲးယာ်တအိၣ်လၢၤဘၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ. အခဲအံၤ လၢကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးဟီၣ်ကဝီၤပူၤ ယါဘၣ်အပှ့ၤဘၣ်ကတၢၢ်, အိၣ်လၢတၢ်လီၢ်သကုၤစးဒးပူၤ ဒီး တၢ်သူအီၤအါ ဒ်တၢ်လၢမုၢ်ဆ့ၣ်မုၢ်ဂီၤတခါအသိးန့ၣ်လီၤ. ပှၤလၢအသူကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် သူဝဲကသံၣ်မူၤဘှီးကလုာ်အါမံၤ ဒီးသူဝဲတ မံၤလၢ်လၢ်လၢအဒိးန့ၢ်ဘၣ်ဝဲ ဒ်အမ့ၢ် ခြဲစထၢၣ်မဲၣ်, ထြၢၤမၤဒီကသံၣ်ကူး, ညါဖီ, ခြဲၤထိလၣ်, ပံၤ ဒီး တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်ကသံၣ် မူၤဘှီးအကလုာ်အဂၤသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဒဲယါနဲၣ်ထ်ဝီၣ်  (DARE Network) ပှၤနဲၣ်တၢ် နီၢ် ဂ--- တဲဖျါဒုးသ့ၣ်ညါဘၣ် KHRGဒ်အံၤ, “ဘၣ်မနုၤအဃိ ပှၤသူတၢ်မူၤ တၢ်ဘှီးလဲၣ်န့ၣ် တၢ်ဂ့ၢ်လီၤဆီလိာ်သးအိၣ်ဝဲအါမံၤ. ပှၤသးစၢ်လၢကညီကီၢ်စဲၣ်ပူၤအါဂၤ သူကသံၣ်မူၤဘှီးမ့ၢ်လၢ တၢ်ဆီၣ်သ နံးအဝဲသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ် ခီဖျိအိၣ်ဘၣ်လၢထံကီၢ်လၢတဂၢၢ်တကျၢၤဘၣ်အပူၤ, ဟံၣ်ဖိဃီဖိ လီၤဖှၣ် မ့တမ့ၢ် လီၤဖး, အိၣ်သ ယုၢ်သညိ ဒီး နီၢ်သးတၢ်တူၣ်ဘၣ်တဖၣ်အိၣ်အဃိ.  ယထံၣ်ဘၣ် ပှၤအါဂၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီး မ့ၢ်လၢအတူၢ်ဘၣ်တၢ်နးမးအဃိ. ပပှၤမၤသကိးတၢ်တနီၤသူကသံၣ်မူၤဘှီး မ့ၢ်လၢအဟံၣ်ဖိဃီဖျိသံလၢတၢ်ဒုးအဃိ. ပှၤအဂၤတနီၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီး ဒ်သိးကသါပ့ၤနီၣ်ကွံာ် တၢ်ကီတၢ်ခဲလၢအဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဘၣ်ဝဲသ့ၣ်တဖၣ်. ပှၤအါဂၤတူၢ်ဘၣ်လၢအတၢ်မုၢ်လၢ်တအိၣ် လၢၤဘၣ်. တနီၤတဒိးန့ၢ်ဘၣ် တၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့ မ့တမ့ၢ် တၢ်ဖံးတၢ်မၤခွဲးယာ်ဘၣ်, ဒီး တနီၤအကျါတသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီး အိၣ်က့ၤတသ့လၢၤဘၣ်အိၣ်. တၢ်ဂ့ၢ်အဂၤတခါ ပှၤလၢအသူစဲတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် တသ့ၣ်ညါလီၤအသးလၢအကဲ ပှၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဘၣ် မ့တမ့ၢ် တနၢ်ပၢၢ်ဝဲလၢကသံၣ်မူၤဘှီးကမၤဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးအီၤဒ်လဲၣ်အဂ့ၢ်ဘၣ်အဃိ. ပှၤတနီၤ ကဲထီၣ်ပှၤကူၣ်လဲၤမၤကၤကသံၣ်မူၤဘှီး မ့ၢ်လၢတၢ်ဖံးတၢ်မၤခွဲးယာ်ဂၤတအိၣ်နီတမံၤဘၣ် ဒီးအဝဲသ့ၣ်နာ်ဝဲလၢ အမၤစၢၤ အဟံၣ်ဖိဃီဖိ ဒီး မၤအါထီၣ်ဟံၣ်ဃီတၢ်ဟဲနုာ်အဃိ.” န့ၣ်လီၤ.

တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်ဘၣ်ဃး လီၢ်ကဝီၤပှၤတဝၢဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ် သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဟဲအါထီၣ် လီၤဆီဒၣ်တၢ်ဖိသၣ်လၢတထီၣ် ကၠိဘၣ်, မိၢ်ပၢ်တၢ်ကွၢ်ထွဲကဟုကယာ်တလၢပှဲၤဘၣ် မ့တမ့ၢ် ဘၣ်မၤတၢ်လၢစံာ်ပျီပူၤ, ကုၢ်သွၣ် မ့တမ့ၢ် ကွၢ်ကျီၢ်ကွၢ်ပနၢ်[21] လၢအဟံၣ်ဖိဃီဖိတၢ်လုၢ်အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ. ပိာ်ခွါဒိၣ်ထီၣ်သီ သးနံၣ်အိၣ် (၁၉) နံၣ် လၢအမံၤမ့ၢ် စီၤ ဟ--- အိၣ်လၢ အခ---- သဝီ, နိခွံၤကရူၢ်, တၢ်ကြဲၢ်ကီၢ်ဆၣ်, ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ် ဒိးမ့ၢ်ဘၣ်တၢ်ကူဆါယါဘျါလၢ ဒဲယါနဲၣ်ထ်ဝီၣ် (DARE Network)အိၣ်ဝံၤသီသီဖိတဂၤ ဒုးသ့ၣ်ညါဘၣ် KHRGလၢ အဝဲစးထီၣ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီး လၢအဖိသၣ်ခါလံၤလံၤ ဖဲအဟးထီၣ်ကွံာ်ကၠိ မၤစၢၤအမိပါတၢ်လၢစံာ်ပျီပူၤအခါန့ၣ်လီၤ. ဖဲအဝဲမၤတၢ်လၢစံာ်ပျီပူၤအခါ ပှၤနီၢ်ဒိၣ်တနီၤ သူ ဒီး ဆါ ယါဘၣ် လၢအမဲာ်ညါ, ဟ့ၣ်အီကလီအီၤယါဘၣ်န့ၣ်လီၤ.  စီၤ ဟ --- စံးဝဲဒ်အံၤ, “ဖဲန့ၣ်အခါ ယဘၣ်သးသူကွၢ်စ့ၢ် အဃိ ယသူအီၤ. ယသူသူအီၤတုၤလၢယတသူလၢၤယအိၣ်တသ့ဘၣ်တဘျီ ယဘၣ်ပှ့ၤအီၣ်က့ၤလၢ ယနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲလံ.” ကီၢ်ရ့ၣ်ပၢၤကီၢ်ခိၣ် စီၤ ဧ--- ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ,

“ဖိသၣ်တဖၣ်သူကသံၣ်မူၤဘှီး. တနီၤအိၣ် နွံနံၣ်ဃိးနံၣ်လီၤသူလံ. တၢ်အံၤမ့ၢ်လၢ အဝဲသ့ၣ်တနီၤန့ၣ် အမိအပါတအိၣ်လၢၤဘၣ် ဒီး အဝဲသ့ၣ်ဖှီၣ်အဃိ.”

န့ၣ်လီၤ.

ဖဲစုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ် ဒီး တၢ်ဃံးတၢ်စ့ၤအဆၢကတီၢ် ပှၤသူကသံၣ်မူၤဘှီးတနီၤ သူဝဲလၢဖီၣ်တၢ်မၤဃၢကန့ၢ်အဂီၢ် ဒီး ညီနုၢ်သူဝဲလၢအဝဲသ့ၣ်ဖံးမၤတၢ်ကကဲအနၣ်ရံၢ်အါ လၢအဟံၣ်ဖိဃီဖိတၢ်လုၢ်အီၣ်နီၣ်ခိသးသမူဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. သဝီဖိလၢအပူၤ ကွံာ် သူဘၣ်ကသံၣ်မူၤဘှီးတဂၤ အမံၤမ့ၢ် စီၤ အ--- အိၣ်လၢ အက--- သဝီ, စတဲကရူၢ်, လၢၢ်ကဆီကီၢ်ဆၣ်, ဘျံးဒဝဲၢ်ကီၢ် ရ့ၣ် အုၣ်အသးဒီး ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ, “ဖဲအဝဲသ့ၣ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးအခါ အဝဲသ့ၣ်ဆိကမိၣ်ဝဲလၢအဖီၣ်တၢ်မၤန့ၢ်အါ. အဝဲသ့ၣ် နာ်ဝဲအဃိ ဃုကျဲလၢကသူအါထီၣ်ကသံၣ်မူၤဘှီး ဒ်သိးမၤတၢ်ကန့ၢ်အါထီၣ်အဂီၢ်. ဖဲကသံၣ်မူၤဘှီးမၤတၢ်လၢ အပူၤအခါ အဝဲသ့ၣ်ဆိကမိၣ်လၢအမၤတၢ်လီၤ (အနီၢ်နီၢ်တခီတကဲထီၣ်လိၣ်ထီၣ်တၢ်ဒိၣ်ဒိၣ်ဘၣ်)”

လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဖဲလၢအဝဲသ့ၣ်လဲၤက့ၤဖံးမၤ မ့တမ့ၢ် လဲၤလၢစံာ်ပှဲၤ တၢ်ဖံးအီၣ်မၤအီၣ်လီၢ်လၢအတၢ်လုၢ်အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူဂီၢ်အခါန့ၣ်လီၤ.[22] တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ကီတၢ်ခဲလၢ သဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ်ကဖံးဘၣ်မၤဘၣ်တၢ်အဂီၢ် ဒီး ဆီၣ်သနံးသဝီဖိအါထီၣ်လၢ ကဘၣ်ဃုကျဲအဂၤလၢအတၢ်ဟဲနုာ်ကအိၣ် အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. သဝီဖိတနီၤ လီၤဆီဒၣ်တၢ်ပိာ်ခွါသ့ၣ်တဖၣ် ဖဲအတူၢ်ဘၣ်တၢ်ဆီၣ်သနံးဒ်အံၤအခါ အဝဲသ့ၣ်သူကသံၣ်မူၤဘှီး ဒ်သိးကန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ဟဲနုာ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲ CBOs/CSOs မၤတၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးအဆၢကတီၢ် ကညီပိာ်မုၣ်ကရၢ (KWO) နဲၢ်ရွဲၢ် နီၢ် ခ--- စံးဝဲဒ်အံၤ, “စုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်အိၣ်ဒံးယံာ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ဖှီၣ်တၢ်ယာ်ဒံးအါ, တၢ်ဖံးအီၣ်မၤအီၣ်ခွဲး ယာ်ဒံးတအိၣ် ဒီး ကသံၣ်မူၤဘှီး ကဲထီၣ်တၢ်မၤအညီတခါလၢပှၤကမၤအီၤ (လၢကဒိးန့ၢ်ဘၣ်စ့အဂီၢ်). အပှ့ၤသ့ၣ်ဘၣ်စ့ၢ်.” အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.

လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိ,   KNPF ဒီး CBOs/CSOs ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒၣ်လၢ ပှၤလၢအထုးထီၣ်ရၤလီၤဆါကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်ပှၤလၢအိၣ်ဒီးကျိၣ်စ့ ဒီး တၢ်စိတၢ်ကမီၤသ့ၣ်တဖၣ်, လီၤဆီဒၣ်တၢ်ဖဲတၢ်လီၢ်လၢ တၢ်ဖှီၣ်တၢ်ယာ်အါ ဒီး တၢ်ဖံးအီၣ်မၤအီၣ် ခွဲးယာ်စှၤအလီၢ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဟ့ၣ်လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိလၢအတၢ်ဃုထၢလၢကမၤတၢ်မၤအဂၤအိၣ်စှၤသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ဖံးတၢ်မၤလၢကမၤဝဲဒ်အမ့ၢ် တၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤယါဘၣ်, မၤတၢ်လၢစံာ်ပှဲၤတၢ်သူၣ်တၢ်ဖျးလီၢ်, ကဲဘံၣ်ဘၢ မ့တမ့ၢ် မၤတၢ် လၢအခီပနံၣ် လီၤဆီဒၣ်တၢ် တၢ်မၤသ့ၣ်မၤဝၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်အိၣ်သးတနီၤ အဝဲသ့ၣ်ဟ့ၣ်ယါဘၣ် ဒ်စ့ပှၤမၤ တၢ်ဖိဘူးလဲတခါအသိးန့ၣ်လီၤ.

(ခ) တၢ်မၤန့ၢ်ကသံၣ်မူၤဘှီးလၢပှၤတဝၢပူၤညီ

စုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်ကဲထီၣ်သးလၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးဟီၣ်ကဝီၤပှၤတဝၢပူၤဆူညါဒံးယံာ်ဒံးထၢ ကသံၣ်မူၤ ဘှီးရၤလီၤသးဒံးအါထီၣ် ဒီး တၢ်ဒိးန့ၢ်ဘၣ်အီၤဒ်ညီထီၣ်, ပှၤသူဒီးမၤကမၣ်ကသံၣ်မူၤဘှီးဂ့ၢ်ဝီဒံးအါထီၣ်, လီၤဆီဒၣ်တၢ်ပှၤဂံၢ် ဆံးဘါစၢ်ဒ်အမ့ၢ် ဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်ဘၣ်ဃး ကသံၣ်မူၤဘှီးတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ် တအိၣ်ဘၣ် ဒီး ပှၤသူကသံၣ်မူၤဘှီးအနီၢ်ကစၢ်အါဂၤ အဝဲသ့ၣ်သူဝဲအါတလၢအဃိ တၢ်မၤဘၣ်ဒိအဝဲသ့ၣ်အိၣ်လံန့ၣ် တသ့ၣ်ညါလီၤအသးဘၣ်အိၣ်န့ၣ်လီၤ.  တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်ဘၣ်ဃး ပှၤသူကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် ပၣ်ဃုာ် ပိာ်မုၣ်, မိၢ်ဒၢ ဒီး ပိာ်ခွါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ်ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ ဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ်စးထီၣ်သူကသံၣ်မူၤဘှီး ခီဖျိလၢအထံၣ် ပှၤနီၢ်ဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ် သူဝဲအဃိ, တနီၤပှၤနီၢ်ဒိၣ်ဒုးအီအဝဲသ့ၣ်, တၢ်ဆါကသံၣ်မူၤဘှီးလီၢ် ဒီး ပှၤဆါကသံၣ်မူၤဘှီးဖိတဖၣ်အိၣ်ဘူးဒီးကၠိတဖၣ် အဃိန့ၣ်လီၤ. ကၠိသရၣ် စီၤ သ--- အသးနံၣ်အိၣ် (၁၉) နံၣ်အိၣ်ဖဲ အဂ--- သဝီ, နိၣ်တကီကရူၢ်, နိၣ်တကီကီၢ်ဆၣ်, ဒူပျာ် ယာ်ကီၢ်ရ့ၣ်တဂၤတဲဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ, “ဒ်ပစံးတၢ်အသိး ပှၤနီၢ်ဒိၣ်တဖၣ်ထူထီၣ်ညါဖီ အီဝဲဒ်မိာ်ထူအသိးဝံၤ ပာ်တီၢ်ဝဲတကုး ဒီး တၢၤကွံာ်. တဘျီတခီၣ်ဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ထံၣ်မိာ်ကုးဝဲအံၤ ဒီး အီကွၢ်ဝဲ. (...) လၢယနီၢ်တဂၤအတၢ်ထံၣ်န့ၣ် တၢ်သူက သံၣ်မူၤဘှီးအံၤ တမ့ၢ်တၢ်လၢအလီၤဆီလၢၤနီတမံၤဘၣ် ဒီး တၢ်ထံၣ်အီၤဒ်အမ့ၢ်တၢ်လၢမုၢ်ဆ့ၣ်မုၢ်ဂီၤတခါအသိးန့ၣ်လီၤ. လၢအဝဲ သ့ၣ်ဂီၢ်န့ၣ် တမ့ၢ်တၢ်နီတမံၤလၢၤဘၣ်.” ဒဲယါနဲၣ်ထ်ဝီၣ်  (DARE Network) ပှၤနဲၣ်တၢ် နီၢ် ဂ--- စ့ၢ်ကီး ပာ်ဖျါအါထီၣ်ဝဲ ဒ်အံၤ, “ညီနုၢ်ဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ဘၣ်မနုၤအဝဲသ့ၣ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးလဲၣ်န့ၣ် အတနၢ်ပၢၢ်ဝဲဘၣ်. အဝဲသ့ၣ်သူ ပိာ်ပှၤဂၤအခံ. အဝဲသ့ၣ် အနီအကၠီမ့သူန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်ကသူဝဲဒ်သိးသိးစ့ၢ်လီၤ. ပှၤလၢအဟံၣ်ခိၣ်ဟံၣ်ဃၢၤမ့သူန့ၣ် အဝဲသ့ၣ် ကသူပိာ်စ့ၢ်ကီးဝဲအခံလီၤ. တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးကအိၣ်ဒ်လဲၣ်န့ၣ် တနၢ်ပၢၢ်ဝဲဘၣ် ဒီး ကသံၣ်မူၤဘှီးလၢအဒိးန့ၢ်ဘၣ်ဝဲတမံၤ လၢ်လၢ် သူဝဲကိးမံၤဒဲး. အဃိ ဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အိၣ်လၢတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဒိၣ်မးအလီၢ်န့ၣ်လီၤ.”

ဖိသၣ်တနီၤသူကသံၣ်မူၤဘှီးခီဖျိလၢအဟံၣ်ဖိဃီဖိတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤ ဒ်အမ့ၢ် ဟံၣ်ဃီမုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်တၢ်ဂ့ၢ်ကီ, တၢ်တကွၢ်ထွဲ ကနၣ်ဃုာ်အီၤ မ့တမ့ၢ် အမိအပါတအိၣ်လၢၤဘၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ. အဒိ ဖဲ အခ--- သဝီ, နိခွံၤကရူၢ်, တၢ်ကြဲၢ်ကီၢ်ဆၣ်ပူၤန့ၣ် စီၤဝ---, စီၤလ--- ဒီး စီၤယ--- မ့ၢ်ဖိသၣ်(၃) ဂၤလၢအစးထီၣ်သူကသံၣ်မူၤဘှီး လီၤဆီဒၣ်တၢ် ယါဘၣ် လၢအနီၢ်ဆံးသးနံၣ် အိၣ် (၇) နံၣ်အခါ ဒီး အခဲအံၤ အဝဲသ့ၣ်သးနံၣ်ကအိၣ် (၁၃) နံၣ်လံန့ၣ်လီၤ. စီၤဝ--- စးထီၣ်သူယါဘၣ် မ့ၢ်လၢအပါသူ ဒီး ဒုးအီစ့ၢ်ကီးအီၤအဃိန့ၣ်လီၤ. စီၤလ--- ဒီး စီၤယ--- စးထီၣ်သူယါဘၣ်သ့ မ့ၢ်လၢအသကိးဟ့ၣ်ဒုးအီအဝဲသ့ၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ. စီၤလ--- ဒီး စီၤယ--- အပါခံဂၤလၢၤသူကသံၣ်မူၤဘှီးအါတလၢအဃိ မၤသံလီၤကွံာ်အနီၢ်ကစၢ်သး ဖဲအဝဲသ့ၣ်ခံဂၤလၢၤ သးနံၣ်ကအိၣ်ဒၣ်ထဲ (၃) နံၣ်ဧိၤအခါန့ၣ်လီၤ.  စီၤလ--- ဒီး အနီဘၣ်အိၣ်ဒီးအဖံ လၢအအီသံးဆူၣ်တဂၤအံၤဖဲ အမိလဲၤမၤ တၢ်လၢယိၤကီၢ်အခါ ဘၣ်ဆၣ် အမိတဟ့ၣ်မၤစၢၤအဝဲသ့ၣ်နီတမံၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. စီၤယ--- တခီ အိၣ်ဒီး အမိမုၣ်ကမဲ ဒီး အဒီပုၢ်ဝဲၢ်မုၣ် (၃) ဂၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲဖိသၣ်ပိာ်ခွါဖိ (၃) ဂၤအံၤအီကသံၣ်မူၤဘှီးအါထုးအသးတန့ၢ်လၢၤဘၣ်အခါ အဝဲသ့ၣ်လဲၤ ထီၣ်ကၠိတမုာ်လၢၤဘၣ် ဒီး အဟံၣ်ဖိဃီဖိစ့ၢ်ကီး တဆီၣ်ထွဲအဝဲသ့ၣ်လၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဖဲလါအီးကထိဘၢၣ် ၂၀၂၅ နံၣ်တၢ်ပာ်ဖျါအဆၢကတီၢ် စီၤ ဝ--- အိၣ်က့ၤဒီး အမုဂါမ့ၢ်လၢ အပါစ့ၢ်ကီးလဲၤထီၣ်ဃုဖံးဃုမၤ တၢ်လၢယိၤကီၢ်အဃိန့ၣ်လီၤ. စီၤ ဝ--- တသူကသံၣ်မူၤဘှီးလၢၤဘၣ် ဒီး က့ၤထီၣ်ကဒါကၠိလံန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ် မ့ၢ်မ့ၢ်လၢ စီၤ လ--- ဒီး စီၤ ယ--- ခံဂၤအံၤ သူဒံးဒၣ်တၢ်မူၤတၢ်ဘှီး, ကွၢ်ကျီၢ်ကွၢ်ပနၢ် ဒီး ကုၢ်သွၣ်လၢအတၢ်အိၣ်မူအိၣ်ဂဲၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. အခဲအံၤ စီၤ လ--- အိၣ်က့ၤဒီးအမုဂါ မ့ၢ်လၢအဖံလဲၤပူၤကွံာ်ဟီၣ်ခိၣ်လံ ဒီး အနီတခီ ဖဲအသးနံၣ်အိၣ် (၁၅) နံၣ်အခါ ထီၣ်ပှၢ်ဒီးပှၤသးစၢ်ဖိတဂၤလၢအသူစ့ၢ်ကီးကသံၣ်မူၤဘှီးန့ၣ်လီၤ.

လီၢ်ကဝီၤတၢ်ကရၢကရိပှၤမၤတၢ်ဖိတဖၣ်ပာ်ဖျါထီၣ်စ့ၢ်ကီးဝဲလၢ တဘျီတခီၣ်ပိာ်မုၣ်တဖၣ် သူယါဘၣ် မ့ၢ်လၢအဝဲသ့ၣ် တြီ အဝၤ ဒီး အဖိသ့ၣ်တဖၣ်တန့ၢ်ဘၣ်အဃိ ဟံၣ်ဖိဃီဖိဒီတဟံၣ်သူယါဘၣ်ဒီး ထုးအသးတန့ၢ်လၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲတၢ်မၤတၢ် ထံၣ်လိာ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးအဆၢကတီၢ် KWO နီၢ် က--- တဲသကိးတၢ်ဂ့ၢ်အံၤလၢ, “ပိာ်မုၣ်တနီၤ မၢအဝၤဒုၣ် (တၢ်မူၤ တၢ်ဘှီး) ဘၣ်ဆၣ် အဝၤတဒုၣ်ဘၣ်အဃိ အဝဲသ့ၣ်စးထီၣ်သူစ့ၢ်ကီး (တၢ်မူၤတၢ်ဘှီး). ပိာ်မုၣ်တနီၤသူဝဲ (တၢ်မူၤတၢ်ဘှီး) ဒီး အဝၤဒုၣ်လံ ဘၣ်ဆၣ်အဝဲသ့ၣ်ဒုၣ်ဝဲတန့ၢ်လၢၤဘၣ်အိၣ်န့ၣ်လီၤ.” စီၤရှ--- လၢအမ့ၢ် ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်KNPF ပၢၤကီၢ်ဃိထံခိၣ် (၂) ဒုးသ့ၣ်ညါဘၣ် KHRGဒ်အံၤ, “အဖိသ့ၣ်တဖၣ် စးထီၣ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးဒီးသကိး. မါတနီၤဒုတသူ (တၢ်မူၤတၢ်ဘှီး) ဘၣ်, ဘၣ်ဆၣ် တနီၤဒုသူဝဲ မ့ၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်တဲအဝၤတန့ၢ်ဘၣ်အဃိ. ဝံၤဘျီ အဝၤသူ အမါသူလီၤ. (...) ဖိသၣ်လၢအသူတၢ် မူၤတၢ်ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် တထီၣ်ကၠိဘၣ် ဒီး အဟံၣ်ဖိဃီဖိစ့ၢ်ကီး တဆီၣ်ထွဲလၢၤအဝဲသ့ၣ်ဘၣ်. အဝဲသ့ၣ်ပျဲအဖိဟးပိာ်အခံ ကဲမ့ၢ်လ့ၣ်မ့ၣ်အူန့ၣ်. ဘၣ်ဃးဒီးတၢ်ကဲထီၣ်သးဒ်အံၤန့ၣ် ပမၤတၢ်တသ့နီတမံၤဘၣ်.” အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.

(ဂ). ကီၢ်ပယီၤသုးသူတၢ်ကူၣ်လဲၤမၤကၤကသံၣ်မူၤဘှီး ဒ်သုးတၢ်ကူၣ်တရံးကျဲတခါအသိး

လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲတလီၢ်လီၢ်ဘၣ်ဃး တၢ်ကူၣ်လဲၤမၤကၤကသံၣ်မူၤဘှီးလၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤ ထံးဟီၣ်ကဝီၤပူၤအံၤန့ၣ် ဘၣ်ထွဲလိာ်အသးဒီး စုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်အဃိ မ့ၢ်တၢ်တၤတၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် န့ၣ်လီၤ. လီၢ်ကဝီၤခိၣ်နၢ်လၢ  KHRGမၤတၢ်ထံၣ်လိာ်သံကွၢ်တၢ်ဒီးအဝဲသ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲလၢ ကီၢ်ပယီၤသုးမီၤစိရိၤ ပျဲအသိၣ်မှံၤ သုးဖီၣ်စုကဝဲၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢ ကဆါ ဒီး ရၤလီၤကသံၣ်မူၤဘှီးလၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးဟီၣ်ကဝီၤ ပူၤန့ၣ်လီၤ. ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ပၢၤကီၢ်ခိၣ် စီၤ ဧ--- ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ, “ပမ့ဘၣ်ကွၢ်ကဒါက့ၤလၢပဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ် သုးက့ (၇) ဟီၣ်ကဝီၤပူၤအံၤန့ၣ် သုးထီၣ်ဆှ့ၣ်လီၤမုၢ်လီၤဖးအိၣ်ထီၣ်အဃိ ပှၤထုးဖးသးသ့ၣ်တဖၣ်မၤဝဲကသံၣ်မူၤဘှီး. ဒ်ပတၢ်ဃိထံ အဆၢအိၣ်ဖျါထီၣ်အသိး အဝဲသ့ၣ် (ပယီၤသုးသ့ၣ်တဖၣ်) တမၤ(ဆါကသံၣ်မူၤဘှီး)လိၤလိၤဘၣ်. အဝဲအံၤမ့ၢ်ပဒုၣ်ပဒါအ တၢ်ကူၣ်တရံးပှၤအကျဲ. အဝဲသ့ၣ်သူဝဲကသံၣ်မူၤဘှီးအံၤ ဒ်စုကဝဲၤအသိး လၢကထီၣ်ဒုး ဒီး မၤလီၤပှီၢ်ကွံာ်ပတၢ်ပၢၢ်ဆၢအဂီၢ် န့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ်ကမၤဟါဂီၤ ကမျၢၢ်လၢအအိၣ်လၢ တၢ်ပၢၢ်ဆၢဟီၣ်ကဝီၤပူၤသ့ၣ်တဖၣ်  ဒီး ဒုးကဲထီၣ်ပှၤအီတၢ်မူၤတၢ်ဘှီး ဖိသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”  ဒဲယါနဲၣ်ထ်ဝီၣ်  (DARE Network) ပှၤနဲၣ်တၢ် နီၢ် ဂ--- ပာ်ဖျါထီၣ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒ်အံၤ,

“ကသံၣ်မူၤ ဘှီးဟဲအါထီၣ်ခီဖျိ ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးတၢ်ဂ့ၢ်ကီသ့ၣ်တဖၣ်အဃိ. ပှၤကူၣ်လဲၤမၤကၤကသံၣ်မူၤဘှီးဖိသ့ၣ်တဖၣ် ရဲၣ်ကျဲၤပာ်လီၤဝဲ လၢကရၤလီၤ ကသံၣ်မူၤဘှီးလၢပှၤတဝၢပူၤ ဒ်တၢ်ဒုးတၢ်ယၤစုကဝဲၤတခါအသိးန့ၣ်လီၤ.”

လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ်နာ်ဝဲလၢ ပယီၤသုးသ့ၣ်တဖၣ် ရၤလီၤကသံၣ်မူၤဘှီးအံၤ အိၣ်ဒီးအတၢ်ပညိၣ်တၢ်တိၤကျဲၤလီၤတံၢ် ခီဖျိအတၢ်ဆီၣ်ထွဲတၢ်တ့ထုးထီၣ်ရၤလီၤ ဒီး ဆါ ကသံၣ်မူၤဘှီးလၢခ့ၣ်အဲၣ်ယူၣ်တၢ်ပၢဟီၣ်ကဝီၤအပူၤ လီၤဆီဒၣ်တၢ်လၢ ပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အကျါ ဒ်သိးကမၤစၢ်လီၤ တၢ်ပၢၢ်ဆၢဂံၢ်ဘါအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ကညီသးစၢ်ကရၢ (KYO) ခိၣ်နၢ်အကျါ စီၤမ---လၢအအိၣ်ဖဲ အဃ--- သဝီ, နိၣ်တကီကရူၢ်, နိၣ်တကီကီၢ်ဆၣ်, ဒူပျာ်ယာ်ကီၢ်ရ့ၣ်တဂၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ, “(ပယီၤသုး) မီၤစိရိၤဒု ပတဲအဝဲသ့ၣ်တန့ၢ်ဘၣ်.  အဝဲသ့ၣ်ဘၣ်သးလၢပပှၤကလုာ်ကဟးဂီၤတခီ. ကသံၣ်မူၤဘှီးအခီၣ်ထံးခီၣ်ဘိ အိၣ်ဟဲ လၢအဝဲသ့ၣ်အိၣ်တခီ. ပပှၤသးစၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်မ့ဟးဂီၤတဘျီန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်တဘၣ်ဒုးတၢ်လၢၤဘၣ်. ပကဟးဂီၤကွံာ်ဒၣ်ဝဲ တဘျီဃီလီၤ. ဘၣ်ဆၣ် ပပှၤသးစၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် တသ့ၣ်ညါဝဲဘၣ်. ပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်မ့သူကသံၣ်မူၤဘှီးအါထီၣ်န့ၣ် ခါဆူညါခိၣ်နၢ်စ့ၢ်ကီးကလီၤစှၤန့ၣ်လီၤ.”

(၃.၂) တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီး အတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ်

တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးအံၤ မၤဘၣ်ဒိ ပှၤသူတၢ်အနီၢ်စၢ်, ဟံၣ်ဖီဃီဖိ ဒီး ပှၤတဝၢတၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤသ့ၣ်တဖၣ် ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ် န့ၣ်လီၤ.  တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ် မၤနးဒိၣ်ထီၣ် ပှၤတဝၢ အနီၢ်ခိ ဒီး နီၢ်သးတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့တၢ်တၤတၢ်လၢအကွၢ် ဆၢၣ်မဲာ်တ့ၢ်ဘၣ်ဝဲလံသ့ၣ်တဖၣ်နးနးကလဲာ်န့ၣ်လီၤ. ကသံၣ်မူၤဘှီးရၤလီၤသးအါထီၣ်အဃိ ဒုးအိၣ်အါထီၣ်တၢ်စုဆူၣ်ခီၣ် တကးကွီၢ်မ့ၣ်, တၢ်ဟုၣ်တၢ်ဘျၣ် ဒီး ဟံၣ်ဃီတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးဂ့ၢ်ဝီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

(က) ဘၣ်ဒိပှၤသူတၢ်အနီၢ်စၢ် အနီၢ်ခိ ဒီး နီၢ်သးတၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤ ဒီး တၢ်သးစဲလၢကမၤလိန့ၢ်တၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့တဖၣ်

တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးအံၤ မၤဘၣ်ဒိ ပှၤသူတၢ်အနီၢ်စၢ်နီၢ်ခိ ဒီးနီၢ်သးတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖိသၣ်လၢအသူ ကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် ညီနုၢ်ဟးထီၣ်ကွံာ်ကၠိ မ့ၢ်လၢအသူကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ. ပှၤသူကသံၣ်မူၤဘှီး လီၤဆီဒၣ်တၢ် ပိာ်မုၣ်ဒီး ဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဘၣ်ဝဲ ပှၤတဝၢတၢ်ထံၣ်သံကမၣ် ဒီး တၢ်တကနၣ်ဃုာ်အဝဲသ့ၣ် ဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲလၢ တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးအံၤ မၤဘၣ်ဒိပှၤသူတၢ်ဖိအတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့တဖၣ်န့ၣ် လီၤ. ပှၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးအပနီၣ်လၢ လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ်ပာ်သူၣ်ပာ်သးဒီးထံၣ်ဘၣ်ဝဲအါကတၢၢ် သ့ၣ်တဖၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်ဖံးဘီ, ဃဲၤဃိ, တအိၣ်ဃိဒိ, မံတဘၣ်ဆၢဘၣ်ကတီၢ်, တၢ်ပာ်သးဆီတလဲ ဒီး တဲဆၢ ခီၣ်ဆၢပှၤဂၤလၢ ကျဲတကြၢးတဘၣ်ဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. သဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်စ့ၢ်ကီး တၢ်ဆူးတၢ်ဆါဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်အဂၤ ကဲထီၣ် သးခီဖျိ တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးအဃိ ဒ်အမ့ၢ် ပသိၣ်, ကလ့ၢ် ဒီး သူၣ် တၢ်ဆါသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး မ့မ့ၢ်ဖိသၣ်တဖၣ် နီၢ်ဒိၣ်ထီၣ် တန့ၢ် ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ပၢၤကီၢ်ခိၣ် စီၤ ဧ--- ပာ်ဖျါထီၣ်ဘၣ်ဃး ဖိသၣ် (၁၂) နံၣ် စီၤ စ--- လၢအအိၣ်ဖဲ  ဧလ--- သဝီ, နိခွံၤကရူၢ်, တၢ်ကြဲၢ်ကီၢ်ဆၣ်ပူၤတဂၤ အသံခီဖျိတၢ်ဆူးတၢ်ဆါအီၣ်အီၤ မ့ၢ်လၢအသူစဲတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးယံၤထၢ ထုးအသးတန့ၢ် ဒီးသူထီရီၤဝဲအါတလၢအဃိန့ၣ်လီၤ.  အဝဲပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ, “အသူ (ကသံၣ်မူၤဘှီး)အဃိ အပုၢ်အဝဲၢ်အ့န့အီၤ ဘၣ်ဆၣ် တကနၣ်ဝဲဘၣ်. (...) အပုၢ်အဝဲၢ်တဲအီၤတန့ၢ်ဘၣ်, အဝဲမၤဖဲတၢ်ဘၣ်အသး ဒီး သူဝဲတုၤအသံတစု.” န့ၣ်လီၤ.

ပှၤသူကသံၣ်မူၤဘှီးဖိသ့ၣ်တဖၣ် ညီနုၢ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဘၣ်ဝဲ နီၢ်သးတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့တၢ်ဂ့ၢ်ကီသ့ၣ်တဖၣ်အဃိ အဝဲသ့ၣ် ကအိၣ်မူအတၢ်အိၣ်မူလၢတနံၤဘၣ်တနံၤ ဒီး ကပၢၤဃာ်က့ၤဟံၣ်ဖိဃီဖိ ဒီး ပှၤတဝၢတၢ်ရ့လိာ်မုာ်လိာ်လၢအမုာ်အခုၣ်ဂီၢ် ကီခဲဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. ကၠိသရၣ်စီၤ သ--- အိၣ်လၢနိၣ်တကီကီၢ်ဆၣ်, ဒူပျာ်ယာ်ကီၢ်ရ့ၣ်တဂၤအံၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ပိာ်ခွါလၢအသဝီ တဂၤအဂ့ၢ်ဒ်အံၤ, “တချုးလၢအသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဒံးဘၣ်န့ၣ် အဝဲမၤတၢ်ဆူၣ်မး ဟဲက့ၤဟံၣ်ဘၣ်ဆၢဘၣ်ကတီၢ် ကွၢ်ထွဲဖိ ဒီး ဖီၣ်အီၣ်တ့ၤအီၣ်စၢၤတၢ်. ဘၣ်ဆၣ်အဝဲသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဝံၤအလီၢ်ခံ တၢ်ခဲလၢၤဆီတလဲကွံာ်သး.  အဝဲတဖံးတမၤတၢ်လၢၤ ဘၣ်, သးဒိၣ်ထီၣ်တၢ်ညီ ဒီး အမါတဲက့ၤတၢ်ဒီးအီၤတဘူၣ်လၢၤဘၣ်.” န့ၣ်လီၤ. သဝီသးပှၢ် စီၤ ဘ--- အိၣ်ဖဲ အင--- သဝီ, ပတးကရူၢ်, တၢ်ကြဲၢ်ကီၢ်ဆၣ်, ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ပူၤတဂၤအံၤ ပာ်ဖျါထီၣ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒ်အံၤ, “ပှၤလၢအသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် ဆိကမိၣ်တၢ်တဘၣ်ဂ့ၤဂ့ၤလၢၤဘၣ်. ပှၤလၢအကၠီၢ်ကသံၣ်သ့ၣ်တဖၣ် တသ့ၣ်ညါလၢၤအမိအပါ အပုၢ်အဝဲၢ်လၢၤဘၣ် ဒီး တပာ်ကဲ အမိအပါ အပုၢ်အဝဲၢ်လၢၤဘၣ်.(...)အဝဲသ့ၣ်ခိၣ်နူာ်တမၤတၢ်လၢၤဘၣ်. လၢခံအဝဲသ့ၣ်လီၤဂာ်လၢပှၤတပံလၢၤ ဘၣ်.” န့ၣ်လီၤ.  

ပှၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဖိတနီၤ တူၢ်ဘၣ်ဝဲနီၢ်သးတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့တၢ်ဂ့ၢ်ကီ ဃုာ်ဒီး တၢ်ဟးထံၣ်ကမှံကြီတၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အဃိ အဝဲသ့ၣ်မၤကတၢၢ်ကွံာ်အတၢ်အိၣ်မူအိၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ပၢၤကီၢ်ခိၣ် စီၤ ဧ--- ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ,

“ပှၤတနီၤ ကၠၢၣ်သံလီၤအသး ဒီး တနီၤအီသံလီၤသးအိၣ်. ယထံၣ်ဘၣ်လၢယဘူးယတံၢ်ကျါ(မၤသံလီၤသးခီဖျိသူတၢ်မူတၢ်ဘှီး အါတလၢအဃိ) အိၣ်တဂၤစ့ၢ်”

အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.

အါန့ၢ်အန့ၣ် တၢ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ မၤဘၣ်ဒိဖိသၣ်အတၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အါဒၣ်တက့ၢ် ဖိသၣ်လၢအသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် ဟးထီၣ်ကၠိဝံၤအလီၢ်ခံစးထီၣ်သူဝဲဒၣ်တၢ်မူၤတၢ်ဘှီး  လီၤဆီဒၣ်တၢ်ပှၤလၢအတ ထီၣ်ဘၣ်လၢၤကၠိ ခီဖျိ ၂၀၂၁ နံၣ်သုးမီၤစိရိၤဟံန့ၢ်ဆူၣ်ထံကီၢ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤအဃိသ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ.[23] ဖိသၣ်တနီၤ အဝဲသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးအဃိ ဟးထီၣ်ကွံာ်ကၠိ ဒီး တကနၣ်ဃုာ်ပှၤဂၤလၢၤဘၣ်အိၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤလၢအသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသ့ၣ် တဖၣ် ကသးစၢၢ်ဆၢလၢအတၢ်ဖံးလိမၤဒိးပူၤအဂီၢ်ကီခဲလၢအဂီၢ်အဃိ အဝဲသ့ၣ်ဟးထီၣ်ကွံာ်ကၠိ လဲၤဖံးလဲၤမၤက့ၤတၢ်လၢ စံာ်ပူၤ မ့တမ့ၢ် ဒိးသန့ၤထီၣ်က့ၤအသးလၢအဟံၣ်ဖိဃီဖိတၢ်မၤစၢၤအီၤန့ၣ်လီၤ. သဝီဖိ စီၤ အ--- အိၣ်လၢ အက--- သဝီ, စတဲကရူၢ်, လၢၢ်ကဆီကီၢ်ဆၣ်, ဘျံးဒဝဲၢ်ကီၢ်ရ့ၣ်တဂၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ,  “ပှၤကၠိဖိတဂၤလၢအသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးန့ၣ် အတိၢ် နီၣ်တၢ်တန့ၢ်လၢၤဘၣ်. (...) ပှၤကၠိဖိဝဲအံၤ တသးစၢၢ်ဆၢလၢတၢ်မၤလိပူၤလၢၤဘၣ်. အဝဲသ့ၣ်အခိၣ်နူာ်တဖၣ်ဘၣ်ဒိလံ အဃိ” န့ၣ်လီၤ.

ပှၤလၢအသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဘၣ်ဝဲ ပှၤတဝၢတၢ်ထံၣ်သံတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ကၠိသရၣ် စီၤသ--- သးနံၣ် အိၣ် (၁၉) နံၣ်အိၣ်လၢ ဒူပျာ်ယာ်ကီၢ်ရ့ၣ်တဂၤပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ, “ဖိသၣ်(လၢအသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီး)တဂၤနၢ်မ့က့ၣ်န့ၣ် ပှၤကတဲအီၤလၢ ‘နနၢ်က့ၣ်. နတကျိးဘၣ်’. တၢတၢန့ၣ် ဖိသၣ်အံၤတူၢ်ဘၣ်တၢ်လၢအသးပူၤလံ. ခံခါတခါန့ၣ် ပှၤတဝၢဆီၣ်သနံး အီၤအဃိ အဝဲသ့ၣ်လဲၤခီဖျိမၤနၢၤကွံာ်ဝဲတၢ်ဆီၣ်သနံးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤတန့ၢ်ဘၣ် ဒီး အဝဲသ့ၣ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဆူညါ ကွ့ၢ်ကွ့ၢ် န့ၣ်လီၤ. ဖိသၣ်တနီၤ အိၣ်မူက့ၤဒံးပှၤဂၤထံၣ်အီၤအသိး.” န့ၣ်လီၤ.

ပိာ်မုၣ်လၢအသူစဲတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဒီး အနီၢ်ကစၢ်ပတုၤသူဝဲတန့ၢ်ဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ကပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်တူၢ်ဘၣ် ဒီး ဃ့တၢ်မၤစၢၤ လၢဟံၣ်ဖိဃီဖိ, သမူသကိး ဒီး ပှၤတဝၢဖိအိၣ်အဂီၢ် ကီခဲအါန့ၢ်ပှၤဂၤန့ၣ်လီၤ. ပှၤမ့သ့ၣ်ညါလၢအသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးန့ၣ် အဝဲ သ့ၣ်ကတူၢ်ဘၣ်တၢ်နီၤဖးအီၤတၢ်အဒူၣ်အဆၢအါန့ၢ်ပိာ်ခွါ မ့ၢ်လၢလီၢ်ကဝီၤပှၤတဝၢပာ်ပနီၣ်ထံၣ်သံပိာ်မုၣ်သ့ၣ်တဖၣ် လၢက ဘၣ်အိၣ်မူဒ်အဝဲသ့ၣ်တၢ်ထံၣ်အသိးအိၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ. ဒ်န့ၣ်အသိး ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ပၢၤကီၢ်ဃိထံခိၣ် (၂) စီၤ ရှ--- ပာ်ဖျါထီၣ် ဝဲဒ်အံၤ, “ပိာ်ခွါဒု နသ့ၣ်ညါတၢလီၤ. အဝဲသ့ၣ်မၤတၢ်ကမၣ် (သူကသံၣ်မူၤဘှီး)ဘၣ်ဆၣ် အမါမၤကမၣ်တၢ်ဒု တအဲၣ်ဝဲဘၣ်. ဝၤမ့အီ (တၢ်မူၤတၢ်ဘှီး)ဘၣ်ဆၣ် အမါအီတအဲၣ်ဝဲဘၣ်.” န့ၣ်လီၤ.

(ခ) ဟံၣ်ဖိဃီဖိတၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤဘၣ်ဒိ- တၢ်တူၢ်ဘၣ်ခီၣ်ဘၣ် ဒီး တၢ်လုၢ်အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူကီခဲ

လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ်ပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးလၢပှၤတဝၢပူၤဟဲအါထီၣ် မ့ၢ်လၢအဘၣ်ထွဲစ့ၢ်ကီးဒီး နီၢ်သးတၢ် တူၢ်ဘၣ်တၢ်ဆီၣ်သနံးတဖၣ်, တၢ်လုၢ်အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူကီခဲဒီး တၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးလၢဟံၣ်ပူၤဃီပူၤအိၣ်အါအဃိန့ၣ်လီၤ.

လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ်ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲတၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီး လီၤဆီဒၣ်တၢ်ပိာ်ခွါလၢ အဖံးမၤတၢ် လုၢ်အီၣ်လုၢ်အီအဟံၣ် ဖိဃီဖိတဖၣ် အဝဲသ့ၣ်မ့သူကသံၣ်မူၤဘှီးန့ၣ် မၤလီၤမၢ်ကွံာ် ဟံၣ်ပူၤဃီပူၤတၢ်သူၣ်ဖှံသးညီ, တၢ်ဆဲးကျိးဆဲးကျၢလၢအဂ့ၤ ဒီး တၢ်လုၢ်အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူတဘၣ်လီၢ်ဘၣ်စးဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. သဝီသးပၢ် စီၤ ဖ--- အိၣ်ဖဲ အခ--- သဝီ, နိခွံၤကရူၢ်, တၢ်ကြဲၢ်ကီၢ်ဆၣ်တဂၤအံၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ, 

“အဝဲသ့ၣ်တၢ်ရ့လိာ်မုာ်လိာ်သးဒီး အဟံၣ်ဖိဃီဖိတဂ့ၤလၢၤဘၣ် ဒီး သဝီဖိစ့ၢ် ကီး တူၢ်ဘၣ်ဝဲတမုာ်ဘၣ်. (...) အဟံၣ်ဖိဃီဖိသးဘၣ်ဖှီၣ် ဒီး တၢ်သူၣ်တမုာ်သးတမုာ်ဘၣ်တဖၣ် ပိာ်ထွဲထီၣ်အခံ” 

န့ၣ်လီၤ.

အါန့ၢ်အန့ၣ် ပှၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးအဟံၣ်ဖိဃီဖိသ့ၣ်တဖၣ် ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဘၣ်စ့ၢ်ကီး ပှၤတဝၢတၢ်နီၤဖးတၢ်အဒူၣ်အဆၢ ဒီး တဘျီတခီၣ် တၢ်ပာ်ဒ့ၣ်ပာ်ကမၣ်အဝဲသ့ၣ်လၢ အဟံၣ်ဖိဃီဖိအကျါတဂၤဂၤသူကသံၣ်မူၤဘှီးအဃိ အဝဲသ့ၣ်တူၢ်ဘၣ် တၢ်သးဘၣ်တံာ်တာ် ဒီး တၢ်ခိၣ်ဖီမဲာ်ဆှးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ကၠိသရၣ် စီၤ သ--- လၢဒူပျာ်ယာ်ကီၢ်ရ့ၣ်တဂၤပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ် အံၤ, “တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်သရၣ်အဖိတဂၤဂၤ မ့သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးန့ၣ် အသူးသ့ၣ်လၤကပီၤလီၤဖုၣ်. ဒ်န့ၣ်အသိး သဝီသးပှၢ်အဖိ တဂၤဂၤမ့သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးန့ၣ် ပှၤတဘၣ်သးဒိကနၣ်အကလုၢ်လၢၤဘၣ်. ပှၤတဝၢဖိတဖၣ်ကထံၣ်ဝဲလၢ ‘အဝဲသ့ၣ်ဟံစု နဲၣ်ကျဲအဖိဒၣ်ဝဲမ့တန့ၢ်ဘၣ်န့ၣ် အဝဲသ့ၣ်ကဟံစုနဲၣ်ကျဲပှၤဂၤကသ့လၢကျဲဒ်လဲၣ်.’ သဝီသးပှၢ်အနီၢ်ကစၢ်တၢ်ပာ်သူၣ်ပာ် သးမ့ဂ့ၤလံဘၣ်ဆၣ် အဖိတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤမ့တဂ့ၤန့ၣ် တၢ်ဆၢတဲာ်ထံၣ်သံပာ်ကမၣ်လၢအီၤ” န့ၣ်လီၤ.

ပှၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဖိသ့ၣ်တဖၣ် မၤစၢၤအဟံၣ်ဖိဃီဖိတၢ်လုၢ်အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူတအိၣ်လီၤတံၢ်ဘၣ်အဃိ အဟံၣ်ဖိဃီဖိသ့ၣ် တဖၣ် ဘၣ်ဂုာ်ကျဲးစၢးမၤစၢၤလီၤက့ၤအနီၢ်ကစၢ်သးသပှၢ်ပှၢ်န့ၣ်လီၤ. ဒ်သိးအဝဲသ့ၣ်ကသူဘၣ်ကသံၣ်မူၤဘှီးအဂီၢ် အဝဲသ့ၣ် ဃ့ မ့တမ့ၢ် က့ၤအီၣ်ဟုၣ်အဟံၣ်ဖိဃီဖိစ့အဃိ ဒုးအါထီၣ်အဟံၣ်ဖီဃီဖိ ကျိၣ်စ့ ဒီး တၢ်ဖိတၢ်လံၤတၢ်တလၢတလီၣ် တၢ်ဂ့ၢ် ကီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ပၢၤကီၢ်ဃိထံခိၣ် (၂) စီၤ ရှ--- ပာ်ဖျါထီၣ် ဝဲဒ်အံၤ, “ပှၤတဂၤ(လၢအသူတၢ်မူၤ တၢ်ဘှီးဒီး)အတၢ်ဟဲနုာ်မ့တအိၣ်ဘၣ်န့ၣ် ပှၤဝဲအံၤကမၤကမၣ်တၢ် ဒ်အမ့ၢ်တၢ်ဟုၣ်တၢ်ဘျၣ် ဒီး ဟးဃုအ့ၣ်လိာ်သးဒီးပှၤဂၤ လီၤ. တၢ်အံၤမၤဘၣ်ဒိ (ဟံၣ်ဖိဃီဖိ)မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်တၢ်ဖံးအီၣ်မၤအီၣ် ဒီး ပှၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်ရ့လိာ်မုာ်လိာ်သ့ၣ်တဖၣ်.” န့ၣ်လီၤ. တၢ်ကဲထီၣ်သးတနီၤ ပှၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတဖၣ် မ့တဒိးန့ၢ်ဘၣ်စ့ဘၣ်အခါ အဝဲသ့ၣ် တီၢ်, မၤပျံၤမၤဖုးလၢကမၤသံ မ့တမ့ၢ် မၤဆါပယွဲ, အီၣ်ဟုၣ်, မၤကမၣ် ဒီး မၤပယွဲဘၣ်အဟံၣ်ဖီဃီဖိ ဃုာ်ဒီးအဖိသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်မၤအၢမၤသီဒ်အံၤ သ့ၣ်တဖၣ်ကဲထီၣ်သးလံဘၣ်ဆၣ် ပှၤတဝၢလုလၢ်တၢ်ထံၣ် မ့တမ့ၢ် တၢ်ဘူၣ်တၢ်ဘါသ့ၣ်တဖၣ် တဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါ မါသ့ၣ် တဖၣ်လၢကလီၤဖးဒီးတဝၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဖဲမါတဖၣ် ဃ့ၢ်ပူၤဖျဲးထီၣ်ကွံာ်အသးလၢအဝၤလၢအမၤပယွဲမၤပျံၤမၤဖုးအီၤတဖၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ အဝဲသ့ၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဘၣ်ဒံး တၢ်ကီတၢ်ကဲအါမးန့ၣ်လီၤ. မိၢ်သဘျ့ ဒီး မိၢ်မုၣ်ကမဲသ့ၣ်တဖၣ် တဒိးန့ၢ်ဘၣ်ပှၤတဝၢတၢ်တိစၢၤမၤစၢၤနီတမံၤဘၣ်အဃိ အဝဲသ့ၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲၣ်ဘၣ်ဝဲ ဟံၣ်ဖိဃီဖိတၢ်လုၢ်အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူကီခဲ ဒီး တၢ်လုၢ်ဒိၣ်ထီၣ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် ကပှဲၤဒီးတၢ်အိၣ် ဆူၣ်အိၣ်ချ့တၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢကန့ၢ်အဂီၢ် တၢ်တၤတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်လၢအဝဲသ့ၣ်ဂီၢ်အါမးန့ၣ်လီၤ. ဖဲပှၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဖိ အနီၢ်ကစၢ်မၤသံလီၤသးဝံၤအလီၢ်ခံန့ၣ် အဟံၣ်ဖိဃီဖိလၢအိၣ်တ့ၢ်တဖၣ် ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဘၣ်တၢ်ကီတၢ်ခဲသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ပၢၤကီၢ်ဃိထံခိၣ် (၂) စီၤ ရှ--- ပာ်ဖျါထီၣ် ဝဲဒ်အံၤ, “ဖဲအဝဲ(ပၢ်လၢအသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးမၤသံလီၤသးတဂၤအံၤ) တအိၣ်လၢၤဘၣ်အလီၢ်ခံ အဖိအမါကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဘၣ်တၢ်ကီတၢ်ခဲတဖၣ်. ဟံၣ်ပူၤဃီပူၤပှၤမ့တအိၣ်လၢၤဘၣ်တဂၤဂၤန့ၣ် ကီဒိၣ်မး. လီၤဂာ်ဒ်ပစုလီၤမၢ်ကွံာ်တကပၤ.” န့ၣ်လီၤ.

တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးအဃိ ဒုးအိၣ်အါထီၣ် ဟံၣ်ဃီတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကး ဒီး သွံၣ်ထံးမုၣ်ခွါတၢ်မၤပယွဲသ့ၣ်တဖၣ် ဃုာ်ဒီး တၢ်မၤသံမၤဝီ, တၢ်တဲပျံၤမၤပျံၤဟံၣ်ဖိဃီဖိ ဒီး ပှၤလၢအမၤကမၣ်တၢ်တဖၣ် လီၤဆီဒၣ်တၢ်ပိာ်ခွါ မၤပယွဲထီဒါပိာ်မုၣ် ဒီး ဖိသၣ်ပိာ်မုၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိ ဒီး ခိၣ်နၢ်လၢ KHRG မၤတၢ်ထံၣ်လိာ်သံကွၢ်တၢ်ဒီးအဝဲသ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒၣ်လၢ ဟံၣ်ပူၤဃီပူၤပှၤလၢအသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးမ့အိၣ်တဂၤဂၤန့ၣ် အဟံၣ်ဖိဃီဖိတူၢ်ဘၣ်ဝဲလၢ တၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢ တအိၣ်ဘၣ် မ့ၢ်လၢအပူၤကွံာ်ပှၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဖိက့ၤမၤသံအမိၢ်ပၢ်, မါ, ဖိ ဒီး တၢ်မၤပယွဲဂ့ၢ်ဝီအဂၤတဖၣ် ကဲထီၣ်သးလၢ ပှၤတဝၢပူၤအိၣ်တ့ၢ်လံအဃိန့ၣ်လီၤ.[24]

လီၢ်ကဝီၤပၢၤကီၢ် KNPF ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒၣ်လၢ တၢ်မၤကမၣ်ကွီၢ်မ့ၣ်လၢ တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်အီၤအါကတၢၢ်တခါမ့ၢ် ကသံၣ်မူၤ ဘှီးဂ့ၢ်ဝီ ဒီး သွံၣ်ထံးမုၣ်ခွါတၢ်မၤပယွဲလၢအဘၣ်ထွဲဒီး ကသံၣ်မူၤဘှီးဂ့ၢ်ဝီတခီ မ့ၢ်တၢ်မၤကမၣ်ကွီၢ်မ့ၣ်လၢတၢ်ပာ်ဖျါထီၣ် အီၤအါကတၢၢ်အကျါ ခံခါတခါန့ၣ်လီၤ. ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ပၢၤကီၢ်ဃိထံခိၣ် (၂) စီၤ ရှ--- ပာ်ဖျါထီၣ် ဝဲဒ်အံၤ, “တၢ်ဂ့ၢ် (လၢတၢ် ပာ်ဖျါထီၣ်အီၤ)အါကတၢၢ်မ့ၢ် တၢ်ဂ့ၢ်လၢအဘၣ်ဃးဒီးကသံၣ်မူၤဘှီးတဖၣ် လၢအပၣ်ဃုာ်ဒီး သွံၣ်ထံးမုၣ်ခွါတၢ်မၤပယွဲသ့ၣ် တဖၣ်. (...) အဒိ မုၣ်ခွါတၢ်ဂ့ၢ်ကဲထီၣ်သးလၢ ဒီပုၢ်ဝဲကဒဲကဒဲ ဒီး ဖိသၣ်သးနံၣ်တပှဲၤဘၣ်တဖၣ်. ဖဲပသံကွၢ်တၢ်ကဲထီၣ်သး (ဘၣ်ဃးသွံၣ်ထံးမုၣ်ခွါတၢ်မၤပယွဲဂ့ၢ်)အခါ ဘၣ်ဘျးဒီးတၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီး ဒီး အဝဲသ့ၣ် (ပှၤမၤကမၣ်တၢ်)မ့ၢ်စ့ၢ်ကီးပှၤလၢ အသူယါဘၣ်.” န့ၣ်လီၤ. KWO ပာ်ဖျါထီၣ်စ့ၢ်ကီး ဂ့ၢ်ဝီလၢတၢ်တီၣ်ဖျါထီၣ်လၢအဝဲသ့ၣ်အအိၣ် စးထီၣ်ဖဲ လါယနူၤအါရံၤ တုၤ လါယူၤ ၂၀၂၅ နံၣ်အတီၢ်ပူၤ အနီၣ်ဂံၢ်အိၣ် (၁၅၂) ဂ့ၢ်ဝီအကျါ (၁၀၅) ဂ့ၢ်ဝီမ့ၢ် ဟံၣ်ဃီတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးလၢအဘၣ် ဘျးဒီး ကသံၣ်မူၤဘှီးတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဟီၣ်ကဝီၤလၢပှၤဖီၣ်စုကဝဲၤအါဖုပၢသတြဲၤဝဲအလီၢ်န့ၣ် သဲစးတၢ်ဒိၣ်စိတန့ၢ်ဘၣ်အဃိ KNPF ပၢၤကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ကွၢ်ဆၢၣ် မဲာ်ဘၣ်တၢ်ဂ့ၢ်ကီလၢကဟူးဂဲၤဝဲဘၣ်ဆၣ် ဒ် ၂၀၁၄ နံၣ်KNU သဲစးတၢ်သိၣ်တၢ်သီလီၤဆီဘၣ်ဃးတၢ်တြီဆှၢစၤစှၤလီၤ ကသံၣ်မူၤဘှီးအိၣ်ကွဲးလီၤသးအိၣ်အသိး အဝဲသ့ၣ်ဟံထီၣ်ဂ့ၢ်ဝီဖီၣ်ပှၤလၢ အမၤကမၣ်ကွီၢ်မ့ၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အဒိ ဖဲ ၂၀၂၅ နံၣ်အတီၢ်ပူၤ ချၢၣ်လွံၣ်ထူၣ်ကီၢ်ရ့ၣ် KNPF ပၢၤကီၢ်ဖီၣ်ဒုးဃာ် ပှၤလၢအသူ ဒီး ဆါကသံၣ်မူၤဘှီးအိၣ် (၆) ဂၤ ဒီး ဟ့ၣ်ဝဲတၢ်စံၣ်ညီၣ်ဒ် KNU သဲစးတၢ်သိၣ်တၢ်သီလီၤဆီဘၣ်ဃးတၢ်တြီဆှၢစၤစှၤလီၤကသံၣ်မူၤဘှီး အိၣ်ကွဲးလီၤသးအသိး န့ၣ်လီၤ. ပှၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲလၢအဝဲသ့ၣ်လဲၤဒိးန့ၢ်ဘၣ် ကသံၣ်မူၤဘှီး သ့ၣ်တဖၣ်အံၤလၢဝ့ၢ်ပူၤ ပယီၤသုးမီၤစိရိၤတၢ်ပၢဟီၣ်ကဝီၤပူၤန့ၣ်လီၤ.

(ဂ) တၢ်မၤဘၣ်ဒိပှၤတဝၢတၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤသ့ၣ်တဖၣ်- တၢ်ဟုၣ်တၢ်ဘျၣ်, ပှၤတဝၢတၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢ ဒီး သးစၢ်ဒီဖုတဖၣ်

တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးအံၤ မၤဘၣ်ဒိစ့ၢ်ကီး ပှၤတဝၢဒီတကဝီၤ မ့ၢ်လၢလီၢ်ကဝီၤသဝီဖိတၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢၤတအိၣ်လၢၤ, သးစၢ်အ ဖုတဖၣ်ဟဲအါထီၣ် ဒီး တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်လၢတၢ်ကဟံန့ၢ်တၢ်ဘၣ်ဘျုးလၢပှၤသူကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဖီခိၣ်အိၣ် အါထီၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲလံာ်တၢ်ဒုးသ့ၣ်ညါဝဲအံၤအခါ KHRG ဒိးန့ၢ်ဘၣ်လံာ်တၢ်ပာ်ဖျါဘၣ်ဃး ပှၤလၢအကူၣ်လဲၤမၤကၤဆါက သံၣ်မူၤဘှီးတဂၤ ဟံးန့ၢ်သွံၣ်ထံးမုၣ်ခွါတၢ်ဘၣ်ဘျုးလၢပိာ်မုၣ်လၢအသူစဲကသံၣ်မူၤဘှီး (၂) ဂၤအဖီခိၣ်န့ၣ်လီၤ.

KNPF ပၢၤကီၢ်ခၢၣ်စးပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒၣ်လၢ တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးအံၤန့ၣ် မၤအါထီၣ်ကွီၢ်မ့ၣ်ဂ့ၢ်ဝီတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ကြဲၢ်ကီၢ် ဆၣ် KNPFပၢၤကီၢ်ခိၣ် စီၤ န--- ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ, “ခီဖျိလၢ(ကသံၣ်မူၤဘှီး)အဃိ တၢ်မၤကမၣ်ကွီၢ်မ့ၣ်တၢ်မူးဟဲအါထီၣ်. တၢ်မူးဟဲအါထီၣ်အဃိ ပၢၤကီၢ်တဖၣ်အတၢ်မၤအါထီၣ်.” န့ၣ်လီၤ.  တၢ်ဟုၣ်တၢ်ဘျၣ်လၢ ပှၤတဝၢပူၤ, ဟံၣ်ဃီ, တၢ်ဆါဟံၣ်, ကၠိ ဒီး ကမျၢၢ်တၢ်သူၣ်ထီၣ်အဂၤသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤဟဲအါထီၣ်န့ၣ်လီၤ.[25] အခ---တီၤခၢၣ်သးကၠိဖဲ နိခွံၤကရူၢ်, တၢ်ကြဲၣ်ကီၢ်ဆၣ် ပူၤတဖျၢၣ်အံၤ သရၣ်မုၣ်ပာ်ကၠိတၢ်ပီးတၢ်လီလၢကၠိပူၤတသ့ဘၣ် မ့ၢ်လၢပှၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် ဟဲဟုၣ်တၢ် ဒီး ဆါဝဲ လၢကပှ့ၤအီကသံၣ်မူၤဘှီးအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. လီၢ်ကဝီၤသဝီနဲၢ်ရွဲၢ် စီၤ ပ--- လၢအအိၣ်ဖဲ အစ---သဝီ, ပတးကရူၢ်, တၢ်ကြဲၢ်ကီၢ်ဆၣ် တဂၤအံၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ, “ပှၤသူကသံၣ်မူၤဘှီးတဂၤ အီၣ်ဟုၣ်ပှၤလၢအဟံၣ်ဃၢၤတဂၤ အစဲးသိယဲၢ်ကၤလၤ. ညီနုၢ် တၢ်ဘျၣ်န့ၣ် အီၣ်ဟုၣ်တၢ်ဖဲပှၤတနီၣ်ပာ်သူၣ်ပာ်သးဘၣ်အဆၢကတီၢ် ဘၣ်ဆၣ်ပှၤသူကသံၣ် မူၤဘှီးတဖၣ် ဟုၣ်တၢ်လၢ ပှၤမဲာ်ညါပျီပျီ.” န့ၣ်လီၤ.

ကသံၣ်မူၤဘှီးဟဲအါထီၣ်အဃိ ပှၤတဝၢပူၤ လီၤဆီဒၣ်တၢ်ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ဟီၣ်ကဝီၤပူၤ သးစၢ်အဖုတဖၣ်အဖုပာ်ဖှိၣ်ထီၣ် သးဟဲအါထီၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲ လါနိၣ်ဝ့ဘၢၣ် ၂၀၂၅ နံၣ်အခါ KNPF ပၢၤကီၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ သးစၢ်ဒီဖုပာ်ဖှိၣ်ထီၣ်သးလၢ ဖၣ်အၣ် ကီၢ်ရ့ၣ်ဟီၣ်ကဝီၤပူၤအိၣ် အစှၤကတၢၢ် (၂၀) ဖုန့ၣ်လီၤ. သးစၢ်ဃုာ်ဒီး ပှၤဒိၣ်ထီၣ်သီသ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖှိၣ်ထီၣ်သး တဖုဘၣ် တဖု ဒီး အဝဲသ့ၣ်တဖၣ် ပၣ်ဃုာ်ပၣ်ဂီၢ်စ့ၢ်ကီးလၢတၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤ ဒီး တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးအပူၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ်ရၤလီၤအ သးလၢလီၢ်ကဝီၤသဝီအါတီၤ ဒီး တနီၤအကျါ တၢ်ဘၣ်ထွဲအိၣ်ဒီး သုးဖီၣ်စုကဝဲၤတဖၣ်, တနီၤတၢ်ရ့လိာ်မုာ်လိာ်အိၣ်ဒီး လီၢ်ကဝီၤသုးခိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဖဲလီၢ်ကဝီၤပှၤတဝၢဖိသ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖှိၣ်ထီၣ်သးတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအမူးမ့အိၣ်န့ၣ် တၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢတအိၣ်လၢၤဘၣ် မ့ၢ်လၢ သးစၢ်တဖုဘၣ်တဖု အ့ၣ်လိာ်သး ဒီး ဆါစ့ၢ်ကီးတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးလၢဘူၣ်ပူၤအိၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ.   ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ပၢၤကီၢ်ခိၣ် စီၤ ဧ--- ပာ်ဖျါထီၣ်ဘၣ်ဃး တၢ်မၤအၤဝၤဒ့ဘူၣ်အဆၢကတီၢ် ပှၤသးစၢ်တဖုဘၣ်တဖု အ့ၣ်လိာ်သးလၢဘူၣ်ပူၤအိၣ်န့ၣ်လီၤ. ဒ်န့ၣ်အသိး စီၤ ည--- လၢအမ့ၢ် လူၢ်ပျဲၢ်ကီၢ်ဆၣ်ခ့ၣ်အဲၣ်ယူၣ်ပၢပြးကမံတံၤတဂၤပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ,

“တၢ်အ့ၣ်လိာ်သး ကဲထီၣ် အါတက့ၢ်ဖဲ ပှၤမၤတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤ ဒီး ဘူၣ်မ့အိၣ်အခါ. အဒိ နံၣ်ထီၣ်သီအမူး မ့တမ့ၢ် ဘူၣ်တမံၤဂ့ၤတမံၤဂ့ၤ. ပမ့ကွၢ်ပှၤလၢ အအ့ၣ်လိာ်သးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အဝဲသ့ၣ်တၢ်ပနီၣ်အိၣ်ဖျါလၢအသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးန့ၣ်လီၤ.”

လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိတဖၣ်ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ တၢ်ကဲထီၣ်သးတခါဘၣ်ဃး တၢ်ဟံးန့ၢ်သွံၣ်ထံးမုၣ်ခွါတၢ်ဘၣ်ဘျုးခီဖျိ တၢ်သူစဲ ကသံၣ်မူၤဘှီးအဃိန့ၣ်လီၤ. ဖဲ အရှ--- သဝီ, တၢ်ကြဲၢ်ကီၢ်ဆၣ်ပူၤ ပှၤဆါကသံၣ်မူၤဘှီးတဂၤ ဟ့ၣ်အီပိာ်မုၣ်သူစဲယါဘၣ် (၂) ဂၤ ယါဘၣ်, မၢဆါစၢၤစ့ၢ်ကီးယါဘၣ် ဒီး မံဃုာ်အိၣ်ဃုာ်ဒီးအီၤကအိၣ်အစှၤကတၢၢ်တနံၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤလၢအဟဲပှ့ၤယါဘၣ် အကျါတဂၤ မံဃုာ်ဒီးပိာ်မုၣ် (၂) ဂၤအံၤကအိၣ်အစှၤကတၢၢ်တဘျီ ဒီးဟ့ၣ်ဝဲလၢ ယါဘၣ်ဒ်တၢ်ဘူးတၢ်လဲတခါအသိးန့ၣ် လီၤ.  ဖဲလါယူၤလံ ၂၀၂၅ နံၣ်န့ၣ် တၢ်ကဲထီၣ်သးဝဲအံၤ လဲၤတုၤလၢ  KNPFပၢၤကီၢ်အိၣ် မ့ၢ်လၢပှၤပှ့ၤကသံၣ်မူၤဘှီးတဂၤအံၤ မၤသံပှၤလၢ အဆါတၢ်တဂၤအံၤ ခီဖျိအဝဲဟးတဲပှၤဂၤဘၣ်ဃး ပှၤပှ့ၤတၢ်ဖိတဂၤအံၤမံဃုာ်ဘၣ်ဒီးပိာ်မုၣ်လၢအအိၣ်ဒီးအီၤ (၂) ဂၤအံၤအဃိန့ၣ်လီၤ. တၢ်မ့ဖီၣ်ဒုးဃာ်ပှၤလၢအမၤကမၣ်တၢ်တဂၤအံၤဘၣ်ဆၣ် တၢ်တစံၣ်ညီၣ်ဆၢတဲာ်အီၤလၢအမၤ ကမၣ်တၢ်ဟံးန့ၢ်သွံၣ်ထံးမုၣ်ခွါတၢ်ဘၣ်ဘျုးဂ့ၢ်ဝီအဃိဘၣ် မ့ၢ်လၢပှၤတူၢ်ဘၣ်တၢ်အနီၢ်ကစၢ်တတီၣ်ထီၣ်တၢ်ဂ့ၢ်ဘၣ်အဃိ န့ၣ်လီၤ. အရှ---သဝီအံၤ အိၣ်လၢ ပယီၤသုး, BGF, KNU/KNLA-P.C ဒီး ခ့ၣ်အဲၣ်ယူၣ်တၢ်ပၢဒီကတြၢအဖီလာ်န့ၣ်လီၤ.

(၃.၃) သဝီဖိအကလုၢ်, အတၢ်သ့တၢ်ဘၣ်တၢ်ခီၣ်ဆၢကျိၤကျဲ ဒီး တၢ်တာ်တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်

လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိ, CBOs/CSOs ဒီး KNU ခိၣ်နၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဂုာ်ကျဲးစၢၤဆူၣ်ဆူၣ်လၢ တၢ်ကမၤလီၤမၢ်ကွံာ်တၢ်မူၤတၢ်ဘှီး သ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ်ဘၣ်ဆၣ် တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်ဘၣ်ဃး ကသံၣ်မူၤဘှီးတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး ဒီး တၢ်ကူဆါယါဘျါအ လီၢ်လၢသဝီဖိအဂီၢ်တအိၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ် ကျဲးစၢးမၤသကိးတၢ်ဒီး လီၢ်ကဝီၤခိၣ်နၢ်ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါ သ့ၣ်တဖၣ် ဒ်သိးပှၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ကလဲၤအိၣ်ဘၣ်လၢကသံၣ်မူၤဘှီးတအိၣ်ဘၣ်အလီၢ် ဒီး ဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ် ညါနၢ်ပၢၢ်ဘၣ်ဃး ကသံၣ်မူၤဘှီးတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ် ဃ့ထီၣ်လီၢ်ကဝီၤ ဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဖျၢၣ်ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ်လၢ ကဟံထီၣ်ဂ့ၢ်ဝီမၤစၢၤအပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဒ်သိးကပူၤဖျဲးထီၣ်ကွံာ်လၢ ကသံၣ်မူၤဘှီးတၢ်တတၢၢ်တနါပူၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

(က) တၢ်ကူဆါယါဘျါလီၢ်တအိၣ်အါတီၤဘၣ်

ခီဖျိလၢစုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်ကဲထီၣ်သးဆူညါကွ့ၢ်ကွ့ၢ်အဃိ လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိလၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးဟီၣ် ကဝီၤပူၤတဖၣ် တၢ်ကူဆါယါဘျါလီၢ်လၢအပှၤတဝၢဖိဂီၢ်အိၣ်စှၤဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ. တၢ်ကူဆါယါဘျါလီၢ်လၢကညီကီၢ်စဲၣ်ပူၤ အိၣ်ဒၣ်ထဲတဖျၢၣ်ဧိၤ လၢအဘၣ်တၢ်တီခိၣ်ရိၢ်မဲအီၤလၢ ဒဲယါနဲၣ်ထ်ဝီၣ်  (DARE Network)န့ၣ်လီၤ. အါန့ၢ်အန့ၣ် ဒဲယါနဲၣ် ထ်ဝီၣ်  (DARE Network) ဟူးဂဲၤဝဲလၢဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ဟီၣ်ကဝီၤပူၤသဝီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၢ်ထဲ (၂၀) ဖျၢၣ်ဧိၤ ခီဖျိလၢကျိၣ်စ့ ဒီး တၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢတၢ်ဂ့ၢ်ကီအိၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ. အါဒၣ်တၢ်တက့ၢ်ဟီၣ်ကဝီၤပူၤလီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ် ကဘၣ်လဲၤဃ့တၢ် မၤစၢၤကူဆါယါဘျါအသးတၢ်လီၢ်အိၣ်ဖဲလဲၣ်န့ၣ် တသ့ၣ်ညါဝဲဘၣ်န့ၣ်လီၤ.[26] ပှၤလၢအသ့ၣ်ညါတၢ်ကူဆါယါဘျါအိၣ်အ လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်စ့ၢ်ကီး ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဘၣ်ဝဲတၢ်တၤတၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ခီဖျိတၢ်လုၢ်အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူ ဒီး ကျိၣ်စ့တၢ်ဂ့ၢ်ကီအိၣ်လၢ ကဘၣ်ဟ့ၣ်တၢ်လဲၤတၢ်က့ၤ ဒီး တၢ်အီၣ်တၢ်အီဘူးလဲလၢတၢ်ကူဆါယါဘျါဒီတကတီၢ်ညါအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. တနီၤကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ် ဘၣ်ဝဲ နီၢ်သးတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့တၢ်ဂ့ၢ်ကီအဃိ အဝဲသ့ၣ်ရဲၣ်ကျဲၤလၢကဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ကူဆါယါဘျါ ဒီး တၢ်ကွၢ်ထွဲ လၢအနီၢ်ကစၢ်ဂီၢ်တသ့လၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဒဲယါနဲၣ်ထ်ဝီၣ်  (DARE Network) ပှၤနဲၣ်တၢ် နီၢ် ဂ--- ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ, “ကသံၣ်မူၤဘှီးအါထီၣ်လၢတၢ်လီၢ်ကိးတီၤဒဲး ဒီး ပှၤအါဂၤဃုကျဲလၢကဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ကူဆါယါဘျါအဂီၢ်လီၤ. ပှၤလၢအဟဲဒိးကူဆါယါဘျါအသးလၢ ပတၢ်ကူဆါယါဘျါ အလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အါဒၣ်တၢ်တက့ၢ်သူဘၣ်ယါဘၣ်. ပှၤဟဲဆှၢအဝဲသ့ၣ်ဒီဒူၣ် မ့ၢ်လၢအဟံၣ်ဖီဃီဖိ မ့တမ့ၢ် ပှၤတဝၢ တူၢ်အ တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤတၢ်ပာ်သူၣ်ပာ်သးသ့ၣ်တဖၣ်တန့ၢ်လၢၤဘၣ်အဃိ. တနီၤအသးနံၣ်အိၣ်ဒၣ်ထဲ (၁၆ ဒီး ၁၇) နံၣ်ဧိၤဒီး ပၣ်ဃုာ် ဒီး ဖိသၣ်ပိာ်မုၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. စုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ် မ့ၢ်တၢ်တၤတၢ်ဒီးပှၤအဒိၣ်ကတၢၢ်အကျါတခါ ဒီး တၢ်အံၤတြီ မၤတံာ်တာ်ပတၢ်လဲၤထီၣ်က့ၤလီၤလၢ ကဟူးဂဲၤဖံးမၤတၢ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. သဲစးတၢ်ဒိၣ်စိတအိၣ်ဘၣ်အဃိ မ့ၢ်တၢ် တၤတၢ်ဒီး ပှၤအဒိၣ်ကတၢၢ်အဂၤတမံၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်ခဲလၢၤလၢအတၤတၢ်ဒီးပှၤအဒိၣ်ကတၢၢ်တမံၤမ့ၢ် ကျိၣ်စ့တၢ်မၤစၢၤန့ၣ်လီၤ. ဒဲယါနဲၣ် ထ်ဝီၣ်  (DARE Network) တၢ်ကူဆါယါဘျါလီၢ်အံၤ တၢ်ကူဆါယါဘျါကလီအီၤလီၤ. တၢ်အဘူးအလဲတအိၣ်ဘၣ်.  မ့ၢ်လၢ တၢ်ဒုးကဲထီၣ်အဃိ လၢအပူၤကွံာ်န့ၣ် ပကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဘၣ်တၢ်ဂ့ၢ်ကီလၢကပှ့ၤတၢ်အီၣ်တၢ်အီ. ပလိၣ်ဘၣ်ကျိၣ်စ့တၢ်မၤစၢၤ တပယူၢ်ဃီန့ၣ်လီၤ.”

KNPFပၢၤကီၢ်စ့ၢ်ကီး မၤသကိးတၢ်ဒီး လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိလၢ ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ပူၤ ဒီး ဆှၢခီသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ်ဆူ ဒဲယါနဲၣ်ထ်ဝီၣ်  (DARE Network)တၢ်ကူဆါယါဘျါအိၣ်အလီၢ် မ့တမ့ၢ် မၤစၢၤပှၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးလၢအသးနံၣ်တပှဲၤဘၣ်တဖၣ် ကထီၣ် ဘၣ်ကဒါကၠိအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ပၢၤကီၢ်ခိၣ် စီၤ ဧ--- ပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်တၤတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒ်အံၤ, “ပမၤစၢၤစ့ၢ်ကီးအဝဲ သ့ၣ်လၢကထီၣ်ဘၣ်ကၠိအဂီၢ် ဒီး ပဆှၢအဝဲသ့ၣ်ဆူသီခါဖၠၢ်န့ၣ်လီၤ. ဖိသၣ်လၢပဆှၢအီၤဆူသီခါဖၠါတနီၤ ဃ့ၢ်ဖျိး က့ၤအီက ဒါ(တၢ်မူၤတၢ်ဘှီး)အိၣ်န့ၣ်လီၤ. (...) ဖိသၣ်လၢပဆှၢအဝဲသ့ၣ်လၢကၠိသ့ၣ်တဖၣ် အဝဲသ့ၣ်တဘၣ်သးထီၣ်ကၠိဘၣ်. အဝဲသ့ၣ် ထီၣ်ကၠိဒၣ်ထဲ တနံၣ်ခံနံၣ်ဝံၤ ဟးထီၣ်ကွံာ်ကၠိ. (...) ပဟးဃုကျိၤဃုကျဲ(လၢကမၤစၢၤအဝဲသ့ၣ်) ဒီး ပတဲသကိးစ့ၢ်ကီးတၢ် ဒီး KWO  ဒီး သမူသကိးလၢအအိၣ်လၢကီၢ်ချၢသ့ၣ်တဖၣ်. ဘၣ်ဆၣ်ဖိသၣ်တဖၣ် တသးစၢၢ်ဆၢလၢတၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့ ဘၣ်အဃိ ပမၤတၢ်တဘၣ်နီမံၤဘၣ်.” သဝီဖိတနီၤ လဲၤဆှၢအဟံၣ်ဖိဃီဖိဒၣ်ဝဲဆူ တၢ်ကူဆါယါဘျါအလီၢ် ဒ်သိးကဒိးန့ၢ် ဘၣ်တၢ်ကူဆါယါဘျါအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. စီၤ ဟ--- သးနံၣ်အိၣ် (၁၉) နံၣ်အိၣ်ဖဲ အခ---သဝီ, နိခွံၤကရူၢ်, တၢ်ကြဲၢ်ကီၢ်ဆၣ်  တဂၤအံၤ လဲၤဒိးကူဆါယါဘျါအသးလၢတၢ်ကူဆါယါဘျါအလီၢ်ဝံၤ စံးဘၣ် KHRG ဒ်အံၤ,

“ယမိလဲၤဆှၢယၤလၢပၢၤကီၢ် (KNPF) အိၣ်, ဝံၤအဝဲသ့ၣ်ဆှၢယၤလၢ ဒဲယါနဲၣ်ထ်ဝီၣ်  (DARE Network) ရူ. ယနီၢ်ကစၢ်နါက့ ဘၣ်သးဒုၣ် (ယါဘၣ်) ဘၣ်ဆၣ် ယဒုၣ်တန့ၢ်ဘၣ် မ့ၢ်လၢအအိၣ်လၢယကပၤဝးဝး. အဃိယလဲၤပိာ်ပၢၤကီၢ် (KNPF)အခံ” 

န့ၣ်လီၤ.

မိပါလၢဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ပူၤတနီၤ ဆှၢအဖိ မ့တမ့ၢ် အဟံၣ်ဖိဃီဖိလၢအသူစဲတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်ဆူ ယိၤကီၢ်-ကီၢ်ပယီၤ ကီၢ်ဆၢကၠိသ့ၣ်တဖၣ် မ့တမ့ၢ် လဲၤမၤတၢ်လၢယိၤကီၢ် ဒီးမုၢ်လၢ်ဝဲလၢ ပှၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဃုအီယါဘၣ်သုတဘၣ်လၢၤတဂ့ၤ ဒီးမၤစၢၤဟံၣ်ဃီကျိၣ်စ့တၢ်လိၣ်ဘၣ်ကသ့အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
 

လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်စ့ၢ်ကီး အဟံၣ်ဖိဃီဖိလၢအသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတဖၣ် မၤကမၣ်ကွီၢ်မ့ၣ် မ့တမ့ၢ် တၢ်မၤ ကမၣ်ဂ့ၢ်ဝီအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်ဆူ KNPFပၢၤကီၢ်အိၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ပၢၤကီၢ်ခိၣ် စီၤ ဧ--- ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ, “အဝဲမၤ ဟါဂီၤပှၤတၢ်ဖိတၢ်လံၤအါထီၣ်အါထီၣ်အဃိ အမိအပါဟဲကိးပှၤလၢ ကဘၣ်လဲၤဖီၣ်အီၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်ဂ့ၢ်ကဲထီၣ်သးဒ်အံၤ ပဖီၣ်အီၤ. (...) ဖဲပလဲၤဖီၣ်အီၤအခါ အဝဲသူၣ်ဂဲၤ. တဘျီတဘျီန့ၣ် အသ့ၣ်နီၣ်လီၤအသးစ့ၢ်. (...) အဝဲအိၣ်လၢဟံၣ်ပူၤ စိာ်ဒီးဒီဖးထီတဘ့ၣ်. အဝဲသူၣ်ဂဲၤမၤဒူအသးရးမး.” န့ၣ်လီၤ.

(ခ) ပှၤတဝၢဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ် ဒီး သဲစးတၢ်ဟံးထီၣ်ဂ့ၢ်ဝီ-

လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိပာ်ဖျါထီၣ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ်လၢ အဝဲသ့ၣ်ပာ်လီၤဒူသဝီတၢ်သိၣ်တၢ်သီ ဒီး ဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ် ဖဲအဝဲသ့ၣ် မၤဝဲတၢ်ဘူၣ်တၢ်ဘါ မ့တမ့ၢ် ပှၤတဝၢပာ်ဖှိၣ်ထီၣ်သးဘူၣ်တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအိၣ်အခါ ဒီး မုၢ်လၢ်ဝဲလၢကပတုာ်ကွံာ် တၢ်သူ ကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.  သဝီသးပှၢ် စီၤ ဖ--- အိၣ်ဖဲ အခ--- သဝီ, နိခွံၤကရူၢ်, တၢ်ကြဲၢ်ကီၢ်ဆၣ်ပူၤတဂၤ အုၣ်အသးဒီး ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ, “ဘၣ်ဃးဒီးကသံၣ်မူၤဘှီးဒု ယတဲထီဘိလီၤ. ကရူၢ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်မ့အိၣ်တဘျီလၢ်လၢ် ယတဲဖျါ ထီၣ်ထီဘိလီၤ. (...) မ့မ့ၢ်လၢယၤန့ၣ် ယဟးဒုးသ့ၣ်ညါ ဒီး ကွဲမုာ်ခိၣ်နၢ်လၢကဟဲလီၤ. ကရၢမိၢ်ပှၢ်ခိၣ်နၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဟဲလီၤဒီဒူၣ်ညါ. (...) ယတဘၣ်သးလၢဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ကဟးဂီၤဘၣ်. ဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ခါဆူညါ ပကဘၣ်ပာ် ဂံၢ်ပာ် ဘါအဝဲသ့ၣ် ဒီး အဝဲသ့ၣ်ကမ့ၢ်ခါဆူညါခိၣ်နၢ်လၢပလီၢ်” န့ၣ်လီၤ.

သရၣ်မုၢ်ကၠိခိၣ် နီၢ် ဆ--- အိၣ်ဖဲ အထ---သဝီ, ထံသဘျုၣ်ထၣ်ကရူၢ်, မုၢ်တြီၢ်ကီၢ်ရ့ၣ်ပူၤတဂၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ, “မ့ၢ်လၢ(KNU)ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ် ဟံထီၣ်ဂ့ၢ်ဝီအဃိ တၢ်အိၣ်သးဂ့ၤထီၣ်. ဖိသၣ်စ့ၢ်ကီး သ့ၣ်ညါလၢပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါ ဟံဂ့ၢ်ဝီအဃိ အဝဲသ့ၣ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတဘူၣ်ဘၣ်. တၢ်အံၤလီၤဂၤဒ်သိး တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်တခါလၢဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ် သုတ သူလၢၤတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတဂ့ၤအဂီၢ်” န့ၣ်လီၤ.[27]

(ခ) သဝီဖိအကလုၢ် ဒီး တၢ်ဃ့ထီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်-

ခီဖျိလၢ ၂၀၂၁ နံၣ်သုးမီၤစိရိၤဟံန့ၢ်ဆူၣ်ထံကီၢ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤဝံၤအလီၢ်ခံ စုကဝဲၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်ဟဲအါထီၣ်အဃိ  လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိအါဒံအါဂၤ တဒိးန့ၢ်ဘၣ် မ့တမ့ၢ် လဲၤထီၣ်ဘၣ် တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤဘၣ်အဃိ အဝဲ သ့ၣ်တဖၣ် ဃ့ထီၣ်တၢ်မၤစၢၤလၢ ကလီၤဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်ဘၣ်ဃး ကသံၣ်မူၤဘှီးတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး လၢပှၤတဝၢပူၤ န့ၣ်လီၤ. ကၠိသရၣ် စီၤသ--- အိၣ်လၢ ဒူပျာ်ယာ်ကီၢ်ရ့ၣ်တဂၤပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ, “ပဘၣ်သးဒိးန့ၢ်ဘၣ် တၢ်လီၤဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ် ညါနၢ်ပၢၢ်လၢသဝီပူၤ ဘၣ်ဃးကသံၣ်မူၤဘှီးအဂ့ၢ်. ဖဲတၢ်ဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်အဆၢကတီၢ် ပဘၣ်သးလၢ မိပါ, ဖိ ဒီး ပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ကဟဲထီၣ်. ပဘၣ်သးသ့ၣ်ညါဘၣ်ဃး ပကဘၣ်မၤစၢၤ ဒီး ဘှါဆှဲန့ၢ်တၢ်ဂ့ၢ်ကီလၢ ပှၤလၢအသူစဲတၢ်မူၤ တၢ်ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်လၢကျဲဒ်လဲၣ်အဂ့ၢ်. (...) အဒိပထံၣ်ပှၤလၢအသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတဂၤလံ ဘၣ်ဆၣ် ပကဘၣ်မၤစၢၤ အီၤလၢကျဲဒ်လဲၣ်န့ၣ်ပတသ့ၣ်ညါဘၣ်.” ဒ်န့ၢ်အသိး ကရူၢ်ခိၣ် စီၤ တ--- လၢအအိၣ်ဖဲ အဆ---သဝီ, ထံဂုၢ်သီကရူၢ်, ကြုၢ်တုကီၢ်ဆၣ်, ဒူပျာ်ယာ်ကီၢ်ရ့ၣ်ပူၤတဂၤပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ,

“လၢပဟီၣ်ကဝီၤပူၤ ပတဒိးန့ၢ်ဘၣ် တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ် ပၢၢ်ဘၣ်ဃးကသံၣ်မူၤဘှီးနီတဘျီဘၣ်. (...) တၢ်မၤလိမ့အိၣ်လၢပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်ဒု အဝဲသ့ၣ်ကကဲထီၣ်ခါဆူညါ ပှၤလုၢ်ဒိၣ်ပှ့ၤဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်” 

န့ၣ်လီၤ.

လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိဃ့ထီၣ် လီၢ်ကဝီၤ ဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဖျၢၣ်ခိၣ်နၢ်ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ်လၢ ကဟ့ၣ်မၤစၢၤတၢ်ကူဆါယါဘျါ ဒီးမၤစၢၤအဝဲသ့ၣ်ဒ်သိး ကသံၣ်မူၤဘှီးကလီၤစှၤကွံာ်လၢဒူသဝီပူၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ဒဲယါနဲၣ်ထ်ဝီၣ်  (DARE Network) ပှၤနဲၣ် တၢ် နီၢ် ဂ--- ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒ်အံၤ, “တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တအိၣ်ပတုၤဝဲလၢပဟီၣ်ကဝီၤပူၤဘၣ်. အဝဲသ့ၣ်ကရၤ လီၤအသးဆူတၢ်လီၢ်ဂၤကွ့ၢ်ကွ့ၢ်လီၤ. ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဖျၢၣ်ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ် ကဘၣ်မၤဒီးဘှါဆှဲကသံၣ်မူၤဘှီးတၢ်ဂ့ၢ် အံၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးရၤလီၤအသးလၢပဟီၣ်ကဝီၤပူၤအံၤ ကရၤလီၤအသးတုၤလၢအဝဲသ့ၣ်ထံကီၢ်စ့ၢ်ကီးလီၤ. ပှၤတ့ ထုးထီၣ် ဒီး ရၤလီၤဆါတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် အဝဲသ့ၣ်တပာ်ပနီၣ်အတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤအလီၢ်ထဲတတီၤဧိၤဘၣ် မ့မ့ၢ်တခီ အဝဲသ့ၣ်ကမၤလဲၢ်ထီၣ်အတၢ်ဖံးတၢ်မၤလၢတၢ်လီၢ်အါတီၤန့ၣ်လီၤ.”

၄. တၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢဒီး သဲစးအတၢ်ပဲာ်ထံနီၤဖး - တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်, ပှၤသူတၢ်ဖိဒီး ပှၤတဝၢအခွဲးအယာ်

တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးဒီး တၢ်ကူၣ်လဲၤမၤကၤတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတဖၣ်လၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးပူၤအံၤ မ့ၢ်ဝဲပယီၤသုးအတၢ် အဲၣ်ဒိးဒုးထီဒါကမျၢၢ်ဖိတဖၣ်ဒီး မၤလီၤစၢ်သုးဖီၣ်စုကဝဲၤထီဒါတၢ်တဖၣ် အဂံၢ်အဘါန့ၣ်လီၤ. ပယီၤသုးဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ သုးဖီၣ်စုကဝဲၤတနီၤလၢ အအိၣ်လီၢ်ကဝီၤပာ်ပနီၣ်ကညီကီၢ်စဲၣ်ပူၤအဃိ တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်အိၣ်ထီၣ်လၢ တၢ်မၤကၤတၢ်မူၤ တၢ်ဘှီးကရၤလီၤသးအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ဒ်န့ၣ်အသိး တၢ်ဃုတၢ်ဖံးတၢ်မၤခွဲးယာ်ဒီး တၢ်ထီၣ်ကၠိခွဲးယာ်လီၤမၢ်, တၢ်တြီမၤတံာ်တာ် တၢ်ဟးထီၣ်က့ၤလီၤ, နီၢ်သးအတၢ်တူၢ်ဘၣ်ဒီး သးသဟီၣ်လီၤစၢ် ကဲထီၣ်သးခီဖျိပယီၤသုးမီၤစိရိၤ တၢ်ဒုးထီဒါသဝီတဖၣ် အဃိ သဝီဖိတဖၣ်အခိၣ်တိၤလိၤက့ၤ အါဒၣ်တက့ၢ်လၢ တၢ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီး မ့တမ့ၢ် တၢ်ဆါတၢ်မူၤတၢ် ဘှီးတကပၤန့ၣ် လီၤ. တၢ်အိၣ်သးဒ်အံၤတဖၣ် ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးခံခီယာ်ပၤဒီး တၢ်ဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတဖၣ် လီၤဆီဒၣ်တၢ် ကသံၣ်က သ့ၣ်ဒီး တၢ်သူကသံၣ်ကသ့ၣ်လၢ ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ဒီး ဒူပျာ်ယာ်ကီၢ်ရ့ၣ်အပူၤတဖၣ် အါထီၣ်ဝဲကွ့ၢ်ကွ့ၢ်တကးဒံးဘၣ် အ မဲာ်ညါ မုၢ်တြီၢ်, ဘျံး-ဒဝဲၢ်ဒီး ချၢၣ်လွံၢ်ထူၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်တဖၣ်စ့ၢ်ကီး ဟဲအိၣ်ထီၣ်ဝဲတနီၤလံန့ၣ်လီၤ.

KHRG အတၢ်မၤနီၣ်မၤဃါဖဲ ၂၀၂၅ နံၣ်အပူၤ သဝီဖိတဖၣ်, လီၢ်ကဝီၤခိၣ်နၢ်တဖၣ်, ဒီးပှၤတဝၢဂံၢ်ခီၣ်ထံးတၢ်ကရၢကရိတဖၣ် အုၣ်သးတဲဖျါထီၣ်ဝဲဘၣ်ဃး တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးလၢအနးဒီး အကလုာ်ကလုာ်လၢအဟဲကဲထီၣ်သး ခီဖျိတၢ်သူ တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးန့ၣ်လီၤ. တၢ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဒ်အံၤ မၤဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး ပှၤတဂၤဂ့ၤတဂၤဂ့ၤလၢ အသးနံၣ်လီၤဆီလိာ်သး ဒီး က့ၢ်ဂီၤအိၣ်လီၤဆီလိာ်သးတဖၣ် ကိးဂၤဒဲးစုာ်စုာ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲန့ၣ်အကျါ ဖိဒံဖိသၣ်တဖၣ် အမ့ၢ်ပှၤတဒူၣ်လၢ အအိၣ်ဖျါ တြၢၤကလၤလၢ အဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးညီကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤနီၢ်တဂၤစုာ်စုာ် ဘၣ်ကွဲဆၢၣ်မဲာ်ဒီး နီၢ်ခိၣ်ဒီး နီၢ်သးတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့တၢ်ဂ့ၢ်ကီဒီး ဖဲန့ၢ်အကျါပၣ်ဃုာ်ဝဲဒၣ် တၢ်မၤသံလီၤနီၢ်ကစၢ်သး တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤတဖၣ်စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ. လီၤဆီဒၣ် တၢ် တၢ်အိၣ်သးလၢ ပိာ်မုၣ်တဖၣ်တူၢ်ဘၣ်တၢ်နီၤဖးအဒူၣ်အဆၢဒီး တၢ်မၤပယွဲတဖၣ် ဟဲအါထီၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ.

တၢ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးအံၤ ကဲထီၣ်တၢ်မၤတံာ်တာ်လၢ ဟံၣ်ဖိဃီဖိတဖၣ် အတၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤ ခီဖျိအဘၣ်ထွဲလိာ်သးဒီး မူၤကျိၤဝဲၤကွာ်တၢ်ဂ့ၢ်ကီဒီး ဟံၣ်ဃီတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးန့ၣ်လီၤ. တၢ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဒီး တၢ်ဆါတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးလၢ ပှၤတ ဝၢပူၤတဖၣ်အါထီၣ်အဃိ တၢ်မၤအၢမၤသီတဖၣ်အါဒိၣ်ထီၣ်ဝဲဒီး တၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢတအိၣ်လၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ကူစါယါ ဘျါ, တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤတဖၣ်, သဲစးတၢ်ဒီသဒၢတအိၣ်တုၤလီၤတီၤလီၤဘၣ် အယံာ်အထၢလံအဃိ သဝီဖိတဖၣ် အတၢ်ခီဆၢက့ၤတၢ်အိၣ်သးဒ်အံၤတဖၣ်န့ၣ် ဂံၢ်စၢ်ဝဲန့ၣ်လီၤ. ခီဖျိလၢ တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ် ကဲထီၣ်သးတဖၣ်, တၢ်အိၣ်ယၢၤအတၢ်တလၢတလီၢ်တဖၣ်ဒီး တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤလၢတၢ်ချၢစှၤလီၤအဃိ သဝီဖိတဖၣ် အတၢ်ဒီသဒၢကျိၤကျဲဒီး တၢ်ဂုာ်ကျဲးစၢးလၢ ကမၤလီၤစှၤတၢ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးလၢ ပှၤတဝၢပူၤအံၤ ကဲထီၣ်ဝဲတၢ်ကီတၢ်ခဲန့ၣ်လီၤ.

ဒီကလုာ်ဒီး လီၢ်ကဝီၤသဲစးဒီးတၢ်ဘျၢသနူတဖၣ်

ကီၢ်ပယီၤ ၁၉၉၃ နံၣ် တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဒီး ကသံၣ်ကသီလၢအဒုးမူယူၤမူပျၤဆီတလဲပှၤသး တၢ်ဘျၢသဲစးဒီး ၂၀၁၈ နံၣ် တၢ်ဘှီဘၣ် မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤအံၤ ပာ်ဆိတၢ်လီဖျါထီၣ်တၢ်ကမၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဘျၢသဲစးတဖၣ်အံၤ ကဟံးထီၣ်ဘှါဆှဲဂံၢ်ခီၣ်ထံး တၢ်ကဲထီၣ် သးတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤ မ့တမ့ၢ် တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤတၢ်သူၣ်ထီၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤအလီၢ် ဟ့ၣ်တၢ်ကမၣ်ဆူၣ်ဆူၣ်ကိၤ ကိၤလၢ ပှၤပၢၤဃာ်ဒီး ပှၤသူတၢ်ဖိ တဖၣ်အဃိ ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ကွၢ်ကပၤဒီး တၢ်ဖီၣ်ဒုးဃာ်န့ၣ်လီၤ.[28]၂၀၁၈ နံၣ် ဒီကလုာ် တၢ်ဖီၣ်ဃံးတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတၢ်ဘျၢသနူအံၤ တူၢ်လိာ်အါထီၣ်ဝဲ တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ဒီး ဂံၢ်ခီၣ်ထံးတၢ်လဲၤကျဲသနာ်က့ တၢ်ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်သဲ စးတၢ်ဘျၢအပူၤ တထၢနုာ်ပာ်ဖျါထီၣ် တၢ်လဲၤကျဲဝဲန့ၣ်ဘၣ်.[29] ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ လၢကီၢ်ပယီၤ မုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံး ဒူသဝီတဖၣ်အပူၤ တၢ်တ ဒုးကဲထီၣ်လိၣ်ထီၣ် တၢ်ဘျၢသနူဝဲအံၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ပယီၤသုးသုးဖီၣ်စုကဝဲၤ ပာ်ဖှိၣ်မၤသကိးတၢ်တဖၣ်န့ၣ် ဆဲးပၣ်ဃုာ်ပၣ် ဂီၢ်လၢ တၢ်မၤကၤတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးအပူၤသနာ်က့ တဘၣ်တၢ်လိာ်ဘၢလိာ်ကွီၢ် အီၤလၢ အပၣ်ဃုာ်ပၣ်ဂီၢ်လၢ တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးန့ၣ် ဘၣ်. လၢန့ၣ်အမဲာ်ညါ ပယီၤသုးဖိတဖၣ်န့ၣ် မၤပယွဲသဝီဖိတဖၣ်လၢ ဘၣ်တၢ်တၢ်ထံၣ်ဃုာ်အီၤဒီး တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးန့ၣ် တၢ်မၤနီၣ်မၤဃါအိၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ.[30]

၂၀၁၄ နံၣ် KNU သဲစးတၢ်သိၣ်တၢ်သီလီၤဆီဘၣ်ဃးတၢ်တြီဆှၢစၤစှၤလီၤကသံၣ်မူၤဘှီး န့ၣ် နီၤဖးပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ တၢ်သူစူး ကါအီၤ, တၢ်ပာ်ကီၤဃာ်အီၤ, တၢ်ထုး ထီၣ်ဒီး မၤကၤအီၤဘၣ်ဆၣ် အတၢ်လဲၤကျဲၤန့ၣ် အါဒၣ်တက့ၢ် ဟ့ၣ်တၢ်ကမၣ်အဒိး သန့ၤထီၣ်သးလၢ နီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးအဖီခိၣ် န့ၣ်လီၤ. အိၣ်ဒီးတၢ်နဲၣ်ဖျါလၢအမ့ၢ် ‘တၢ်ဘှီမၤဂ့ၤထီၣ်’ သနာ်က့ တၢ်ပာ်ပနီၣ် တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤဘၣ်ဃး ကသံၣ်ကသီတက ပၤ မ့တမ့ၢ် နီၢ်သးတကပၤလၢ ပှၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတဖၣ်အဂီၢ် တအိၣ်ဘၣ် န့ၣ်လီၤ.[31] ၂၀၁၄ နံၣ် KNU သဲစးတၢ်သိၣ်တၢ်သီ လီၤဆီဘၣ်ဃးတၢ်တြီဆှၢစၤစှၤလီၤကသံၣ်မူၤဘှီးန့ၣ် အစှၤကတၢၢ်ပာ်ပ နီၣ်ဝဲ တၢ်ဖီၣ်ဒုးဃာ်ပတီၢ်သနာ်က့ လၢတၢ်ဘျၢ သနူအံၤအပူၤ ဘၣ်တၢ်ပာ်လီၤ တၢ်ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤဒီး တၢ်ဟ့ၣ် တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်တဖၣ် ထဲတနီၤဧိၤဒီး ဒ်လုၢ်လၢ်ထူ သနူအအသိးန့ၣ်လီၤ. လၢန့ၢ်အ မဲာ်ညါ တအိၣ်ဒီးတၢ်ဆီၣ်ထွဲ ကသံၣ်သရၣ်ကွၢ်တၢ်ဆါလီၤဆီ, တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ အကျိၤကျဲလၢ တၢ်ကူစါယါဘျါအဂီၢ်, တၢ်က့ၤဒုးနဲၣ်တၢ်အိၣ်ဆူၣ် အိၣ်ချ့တၢ်အိၣ်သးဒီး တၢ်က့ၤသူၣ်ထီၣ်လီၤဆီလီၤက့ၤသး လၢ ပှၤတဝၢပူၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.[32] တၢ်အံၤဖျါဝဲလၢ ပှၤသူတၢ်မူၤ တၢ်ဘှီးတဖၣ် ကဒိးန့ၢ်ဘၣ် တၢ်အိၣ်ဆူသအိၣ်ချ့တၢ်ကဟု ကယာ်အဂီၢ် တၢ်ဒီးသဒၢ တအိၣ်အလၢအလီၣ်ဘၣ် ဒီး ဖိဒံဖိသၣ်တဖၣ်အဂီၢ် တၢ်ဒီသဒၢအဂံၢ်စၢ်န့ၣ်လီၤ.

ဒီကလုာ်ဒီး လီၢ်ကဝီၤ တၢ်လီဖျါထီၣ်တၢ်ကမၣ်ကျိၤကျဲၤ ကွၢ်ကပၤပှၤသူတၢ်မူတၢ်ဘှီးတဖၣ် အတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်ဒီး တအိၣ် ဒီးတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ အလၢအပှဲၤလၢအမ့ၢ် တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢ်တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤ, တၢ်ကူစါယါဘျါ, မ့တမ့ၢ် တၢ်က့ၤအိၣ် သူၣ်ဆီလီၤလၢ ပှၤတဝၢအပူၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ကျိၤကျဲဝဲအံၤ ပညိၣ်ဝဲထဲဒၣ် တၢ်သူစူးကါတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးန့ၣ်လီၤ. အတဘှါရှဲန့ၣ် ဝဲ တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤအဂံၢ်ခီၣ်ထံးလၢ အဘၣ်ထွဲဒီးတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ် မ့တမ့ၢ် တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့တၢ်ဂ့ၢ်ကီ ကဲထီၣ်သးခီဖျိ တၢ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဒီး ပှၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်ဂ့ၢ်ကီကဲထီၣ်သး ခီဖျိတၢ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီး ဒ်အမ့ၢ် တၢ်ဖီၣ်တၢ်ယာ်, သးတၢ်တူၢ်ဘၣ်, တၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့ၣ်ဒီး တၢ်လုၢ်အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူ တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.[33]

ဟီခိၣ်ဒီဘ့ၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢသနူဒီး ပှၤဟီၣ်ခိၣ်ဖိခွဲးယာ်ကျိၤကျဲတဖၣ်

ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်တၢ်တြီတံၢ်တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတၢ်အၢၣ်လီၤအီလီၤ[34]အပူၤန့ၣ် ပၣ်ဃုာ်ဝဲ ၁၉၆၁ နံၣ် တၢ်အၢၣ်လီၤအီလီၤသဘျ့ ဒီး ၁၉၈၈ နံၣ်တၢ်မၤကၤတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးလၢတဖိးသဲစးတၢ်အၢၣ်လီၤအီလီၤဒီး ကီၢ်ပယီၤတူၢ်လိာ်ပာ်ဂၢၢ်ပာ်ကျၢၤအီၤခဲလၢာ် န့ၣ်လီၤ. လံာ်တၢ်အၢၣ်လီၤအီလီၤတဖၣ်အံၤ ဟ့ၣ်တၢ်ကမၣ်ဘၣ်ဃး တၢ်မၤကမၣ်ကွီၢ်မ့ၣ်သ့သနာ်က့ ဃ့ထီၣ်ထံကီၢ်စၢဖှိၣ် တဖၣ်လၢ ကမၤတၢ်လၢအလိၣ်တဖၣ် ဒ်သိးကဒီသဒၢ, ကကူစါယါဘျါ, ကဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်မၤဂ့ၤထီၣ်ဒီး ကက့ၤအိၣ် သူၣ်ဆီလီၤလၢ ပှၤတဝၢအပူၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.[35] တၢ်ခီဆၢတၢ်မၤအကျိအကျဲတဖၣ်လၢ တၢ်တြီတံၢ်ဃာ်တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဒီး တၢ်သူတၢ်မူၤတၢ် ဘှီးန့ၣ် ဘၣ်ထွဲလိာ်သးဒီး တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ခွဲးယာ် ထီဘိတပယူာ်ဃီန့ၣ်လီၤ. ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် ပှၤဟီၣ်ခိၣ်ဖိခွဲးယာ် သဲစးတၢ်ဘျၢလံာ်ဃံာ်ဃာ်အပူၤဒီး သဲစးတၢ်ဘျၢတၢ်အၢၣ်လီၤအီလီၤတဖၣ်အပူၤ ပာ်ပနီၣ် တၢ်ဒိးန့ၢ် ဘၣ်နီၢ်ခိ ဒီးနီၢ်သး တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့အဂီၢ် စးထီၣ်လၢတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်ခီၣ်ထံးခီၣ်ဘိ တုၤလီၤလၢ အပတီၢ်အထီကတၢၢ်လၢ ကြၢးဒိး န့ၢ်ဘၣ် အီၤန့ၣ်လီၤ.[36] ဖဲ၂၀၁၇ နံၣ်န့ၣ် ကီၢ်ပယီၤပာ်ဂၢၢ်ပာ်ကျၢၤ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် မုၤကျိၤဝဲၤကွာ်, ပှၤဂ့ၢ်ဝီဒီးတၢ်ဆဲး တၢ်လၤ တၢ်ခွဲးတၢ် ယာ် တၢ်အၢၣ်လီၤအီလီၤ (ICESCR) ဒီး လံာ်တၢ်အၢၣ်လီၤအီလီၤ အဆၢ (၁၂) (၁) န့ၣ် ပာ်ပနီၣ် နီၢ်ခိဒီး နီၢ်သးတၢ် အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ အတၢ်တုၤသိးထဲသိးန့ၣ်လီၤ. လၢန့ၣ်အမဲာ်ညါ ဖဲအဆၢနီၤဖး (၂) (ဂ) န့ၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်စ့ၢ်ကီး တၢ်ဒီသဒၢ တၢ်ဆါ, တၢ်ကူစါယါဘျါဒီး တၢ်တြီၢ်တံၢ်ဃာ်တဖၣ် ဒ်မူဒါအသိးန့ၣ်လီၤ.[37] လၢန့ၣ်အမဲာ်ညါ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်အိၣ် ဆူၣ်အိၣ်ချ့တၢ်ကရၢကရိဒီး တၢ်ကရၢကရိဘၣ်ဃးကသံၣ်ကသီခိၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ပနီၣ် တၢ်စွဲတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဒ် တၢ်ဆါတ ကလုာ်အသိး[38]န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်န့ၣ်အဃိ တၢ်အံၤကဲထီၣ် တၢ်လၢအပၣ်ဃုာ်လၢ တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ခွဲးယာ် ဘၣ်ထွဲမူဒါအဖီလာ်တခါန့ၣ်လီၤ.

ဖဲ ၂၀၁၀ နံၣ်န့ၣ် ခၢၣ်စးလီၤဆီလၢအဘၣ်ထွဲဒီးတၢ်ဂ့ၢ်ဝဲအံၤ ဟ့ၣ်ပလီၢ်ကဒီးလၢအလံာ်ပာ်ဖျါအပူၤဘၣ်ဃး တၢ်ပာ်ပနီၣ်ပှၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဒီး ပှၤပၢၤဃာ်တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတဖၣ်ဒ် ပှၤမၤကမၣ်တၢ်ဖိအသိးအံၤ မၤဘၣ်ဒိတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ခွဲးယာ်ဒီး ပှၤဟီၣ်ခိၣ်ဖိခွဲးယာ်သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ. လၢန့ၣ်အမဲာ်ညါ ဟ့ၣ်ကူၣ်ဝဲလၢ တၢ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးန့ၣ် တဘၣ်ပာ်အီၤဒ် ပှၤမၤကမၣ်တၢ် မ့တမ့ၢ် မၤစှၤလီၤတၢ်ဟ့ၣ်တၢ်ကမၣ်ဒီး မၤစှၤလီၤတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး မ့တမ့ၢ် ဒုးကဲထီၣ်လိၣ်ထီၣ်တၢ် ကူစါယါဘျါတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ ဘၣ်ထွဲဒီးတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဒီး လၢတၢ်တြီတံၢ်တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးအဖီခိၣ် ကဒိးသန့ၤထီၣ် သးလၢ ပှၤဟီၣ်ခိၣ်ဖိခွဲးယာ် ခီၣ်တဃာ်န့ၣ်လီၤ.[39] လၢန့ၣ်အမဲာ်ညါ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီးဘ့ၣ်တၢ်ဟ့ၣ်စုနဲၣ်ကျဲဘၣ်ဃာ် ပှၤဟီၣ် ခိၣ်ဖိတၢ်ခွဲး တၢ်ယာ်ဒီး တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသနူ (၂၀၁၉) တၢ်ရၤလီၤတဘ့ၣ်အံၤ မ့ၢ်ဝဲလံာ်ရၤလီၤဖှိၣ်တဘ့ၣ်လၢ အပၣ်ဃုာ်ဝဲ ဘီမုၢ်စၢဖှိၣ်ပှၤ ဟီၣ်ဖိခွဲးယာ်ခိၣ်နၢ်တဖၣ်အရူ (OHCHR) ဘီမုၢ်စၢဖှိၣ်တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤဘၣ်ဃး HIV/AIDS (UNAIDS), ဘီမုၢ်စၢဖှိၣ် ကရကတၢ်ဂုၤထီၣ်ပသီထီၣ်တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤ (UNDP) ဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့တၢ်ကရၢကရိခိၣ်ကျၢၢ် (WHO) န့ၣ်လီၤ. ထံကီၢ်တဖၣ်န့ၣ် ဒ်မူဒါအိၣ်ဝဲ ဘၣ်ဃးဒီးတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်အသိး “ကဘၣ်အအုၣ်ကီၤလၢ ကဒိး န့ၢ်ဘၣ်တၢ်မၤစၢၤလၢ ကမၤစှၤလီၤတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးအဂီၢ်ဒီး သူအီၤကန့သ့ညီညီအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. […] တၢ်မၤစၢၤတဖၣ်န့ၣ် ကဘၣ်လိၤလီၤသးဒီး တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်ဂံၢ်ထံ ဒ်သိးနီၢ်ကစၢ်တၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢ, နီၢ်ခိအတၢ်မ့ၢ်တၢ်စံၣ်ညီၣ်ပီတ့ကျိၤကျဲဒီး ပူၤဖျဲး လၢတၢ်ဖီၣ်န့ၢ်ဆူၣ်တဖၣ်ဒီး ကဘၣ်ပာ်ကဲပှၤကညီသူးသ့ၣ်လၤကပီၤန့ၣ်လီၤ.”[40] အရ့ဒိၣ်ကတၢၢ်န့ၣ် ဖဲအံၤပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ တၢ်ကူစါယါဖျါအဂီၢ် တၢ်လၢအရ့ဒိၣ်လၢ အဒိးသန့ၤထီၣ်သးလၢတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဒီး “ဖဲတၢ်သူတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ တၢ်ခွဲး တၢ်ယာ်လၢ တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသနူအဆၢကတီၢ် ပၣ်ဃုာ်ဝဲဒၣ် နီၢ်ကစၢ်တၢ်သးအိၣ်ဒိးန့ၢ်ဘၣ် တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတၢ်ကူစါယါ ဘျါလၢ အဒိးသန့ၤထီၣ်သးလၢ တၢ်အုၣ်သးတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”[41]

လၢတၢ်န့ၣ်အဃိ တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်ကမၣ်အလီၢ် ကျိၤကျဲလၢဘၣ်တၢ်သူအီၤသ့တဖၣ် ဒ်အမ့ၢ် ပှၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ, ကသံၣ်ကသီဒီး နီၢ်သးတၢ်ကူစါယါဘျါ အလၢအပှဲၤ မ့တမ့ၢ် ကဘၣ်အိၣ်ဒီးတၢ်လၢအလိၣ် အကလုာ်ကလုာ်လၢ တၢ်မူၤ တၢ်ဘှီးသနူအပူၤ ဒ်သိးကမၤစၢၤတၢ်က့ၤသူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤသးလၢ ပှၤတဝၢပူၤန့ၣ်လီၤ.[42] သဝီဖိအိၣ်လၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးပူၤတဖၣ် ဆဲးဃ့ဝဲဒၣ် တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ် တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤတဖၣ်, တၢ်ဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ကူစါယါဘျါဒီး တၢ်က့ၤဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤတဖၣ် ဒ်သိး ပှၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတဖၣ်ကဂ့ၤထီၣ်, ကက့ၤမၤလိဘၣ် တၢ်ကူၣ် ဘၣ်ကူၣ်သ့ မ့တမ့ၢ် ကက့ၤမၤဘၣ်က့ၤတၢ်ဒီး ကက့ၤသူၣ်ထီၣ်ဘှီထီၣ်ဟံၣ်ဖိဃီဖိ တၢ်ရ့လိာ်ကန့ၢ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. သနာ်က့ တၢ်ဒုးကဲထီၣ်လိၣ်ထီၣ် တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤဒ်အံၤတဖၣ်န့ၣ် နီၢ်နီၢ်န့ၣ်တဟဲကဲထီၣ်အသးဒံးဘၣ်. ဟံၣ်ဖိဃီဖိလၢ အအိၣ်ဒီးတၢ်ဃုထၢအဂုၤအဂၤဘၣ်တဖၣ် ပျဲတၢ်ကဖီၣ်ဒုးဃာ် ပှၤသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီး မ့တမ့ၢ် ပှၤမၤကမၣ်ကွီၢ်မ့ၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံန့ၣ်လီၤ. တၢ်အိၣ်သးဝဲအံၤအဖီခိၣ် တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်အံၤ လိၣ်ဝဲဒၣ် တၢ်မၤစှၤလီၤတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးဒီး တၢ်ကူစါ ယါဘျါလၢအကြၢးအဘၣ်ဒီး ဒိးန့ၢ်ဘၣ်အီၤညီ, တၢ်ကူစါယါဘျါနီၢ်ခိဒီးနီၢ်သးလၢ တအိၣ်ဒီးတၢ်ကွၢ်တလီၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. သနာ်က့ ဒ်တၢ်မၤနီၣ်မၤဃါလၢ လံာ်ပာ်ဖျါအဆၢကတီၢ်အသိး သဝီဖိအိၣ်လၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးပူၤတဖၣ်န့ၣ် ဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်မၤစၢၤတဖၣ် လၢတၢ်ပာ်ပနီၢ်အဖီခိၣ် မ့တမ့ၢ် တဒိးန့ၢ်ဘၣ်လ့ၤတက့ၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဖိဒံဖိသၣ်ဒီး ဟံၣ်ဖိဃီဖိလၢအတူၢ်ဘၣ် တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးခီဖျိတၢ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးအဃိန့ၣ် လီၤဆီဒၣ်တၢ် လိၣ်ဘၣ် တၢ်မၤစၢၤန့ၣ်လီၤ. ဒ်လံာ်တၢ်ပာ်ဖျါတဘ့ၣ်အံၤ တၢ်မၤနီၣ်မၤဃါပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲအသိး ဖိဒံဖိသၣ်တဖၣ် ထိးဘၣ်သူဘၣ်ကသံၣ်ကသ့ၣ် ဖဲအဝဲသ့ၣ်အဟံၣ်အဃီ, ဟံၣ်ခိၣ်ဟံၣ်ဃၢၤ မ့တမ့ၢ် ဖဲတၢ်လီၢ်လၢအဘူးဒီးကၠိတဖၣ်န့ၣ်ဒီး ပှၤတနီၤန့ၣ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးစးထီၣ်လၢ အနီၢ်ဆံးဆံးအဆၢကတီၢ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤအါဂၤဟးထီၣ်လၢကၠိ, ပှၤတနီၤနီၤဘၣ်တၢ်ကွၢ်ပၤအီၤ, တၢ်မၤပယွဲအီၤ, မ့တမ့ၢ် ဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒီး တၢ်ဟံးန့ၢ်တၢ်ဘျူးတၢ်ဖှိၣ်ဟဲခီဖျိလၢတၢ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးလၢ အဝဲသ့ၣ်ဟံၣ်ဖိဃီဖိပူၤဒီး ပှၤတဝၢအပူၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်ကဲထီၣ်သးအမ့ၢ်အတီဒ်အံၤတဖၣ်န့ၣ် ထီဒါလိာ်ဝဲ ဖိသၣ်တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ် လံာ်တၢ်အၢၣ်လီၤအီလီၤ (CRC) လၢ ကီၢ်ပယီၤပာ်ဂၢၢ်ပာ်ကျၢၤအီၤန့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်အၢၣ်လီၤအီလီၤအဖီခိၣ် ဃ့ထီၣ်ဝဲ ဖိသၣ်တဖၣ်အတၢ်ဘၣ်ဘျူးန့ၣ် ကဘၣ်အခိၣ်တိၤလိၤလၢ တၢ်ဖံးတၢ်မၤခဲလၢာ်လၢအဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးန့ၣ်လီၤ (အဆၢ -၃) ကဘၣ်အုၣ်ကီၤ အဝဲသ့ၣ် အသးနံၣ်, အတၢ်အိၣ်မူအိၣ်ကျၢၤဒီး တၢ်ဒိၣ်ထီၣ်လဲၤထီခွဲးယာ်န့ၣ်လီၤ (အဆၢ - ၆), က ဘၣ်ဒိးန့ၢ်တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ကဟုကယာ်လၢ အကြၢးအဘၣ်န့ၣ်လီၤ (အဆၢ - ၂၄), ကဘၣ်တၢ်ဒီသဒၢအီၤလၢ တၢ်သူ တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဒီး တၢ်နုာ်လီၤပၣ်ဃုာ်လၢ တၢ်မၤကၤတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးအပူၤန့ၣ်လီၤ (အဆၢ - ၃၃). လၢဖိသၣ်တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်လံာ်တၢ်အၢၣ်လီၤအီလီၤ (CRC) အပူၤစ့ၢ်ကီး ကဘၣ်သူဝဲဖိဒံဖိသၣ်အတၢ်သဘျ့လၢ လီၢ်ခံကတၢၢ်တပတီၢ်ဖဲလၢ တၢ်ဃုထၢခွဲးယာ်အဂုၤအဂၤမ့ၢ်တအိၣ်လၢၤဘၣ်န့ၣ်ဒီး ကဘၣ်မ့ၢ် တၢ်ဆၢကတီၢ်ဖုၣ်ကိာ်ဖိလၢ အဘၣ်ဘျီးဘၣ်ဒါဒီး ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲလၢ ကဘၣ်ဒီသဒၢ တၢ်ရ့လိာ်လၢတလီၤပှၤကညီ မ့တမ့ၢ် တၢ်ရ့လိာ်လၢလီၤရၢၢ်လီၤစၢၢ်တဖၣ် လၢလၢပှဲၤပှဲၤန့ၣ်လီၤ (အဆၢ - ၃၇). ဖိဒံဖိသၣ်တဖၣ်အဂီၢ် တၢ်ဒီသဒၢ, တၢ်ကူဆါယါဘျါဒီး တၢ်ကွၢ်ထွဲကဟုကယာ် တၢ်မၤစၢၤဘၣ်ဘျီဘၣ်ဒါ တအိၣ်ဘၣ်အဃိ ဖိဒံဖိသၣ်အိၣ်လၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံးထံးပူၤတဖၣ် တဒိးန့ၢ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်ကွၢ်ထွဲကဟုကယာ်လၢ CRC ဃ့ထီၣ်ဝဲန့ၣ်ဘၣ်လီၤ.

ဒ်လံာ်အံၤပာ်ဖျါထီၣ်အသိး လၢကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးအပူၤ တၢ်သူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးဒီး တၢ်မၤကၤတၢ်မူၤတၢ်ဘှီး တကဲထီၣ်လီၤဆီလိာ်သးဘၣ်နာ်က့ လၢတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်ကဲထီၣ်ခိၣ်ဃၢၤအဖီခိၣ် တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးအိၣ်ဝဲ အါအါဂီၢ်ဂီၢ် န့ၣ်လီၤ. ပယီၤသုးမၤထီဒါ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်တၢ်ဘျၢအါအါဂီၢ်ဂီၢ် ခီဖျိဒုးထီဒါတၢ်ဒီး ကဘီယူၤဒီး ဒြိ, တၢ်ခးလီးကျိဖးဒိၣ်လၢ ကမျၢၢ်အိၣ်တၢ်လီၢ်, တၢ်ဒွဲၣ်အူထီၣ်သဝီ, တၢ်မၤသံမၤဝီ, တၢ်ဖီၣ်န့ၢ်ဆူၢ်, တၢ်မၤအၢမၤနး, တၢ်မၤလီၤမၢ်န့ၢ်ဆူၣ်, တၢ်မၢန့ၢ် ဆူၣ်ကမျၢၢ်, တၢ်သူပှၤကညီဒ်ကတီၤဒီသဒၢ, တၢ်မၢမၤပျီမ့ၣ်ပိၢ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်အိၣ်သးတဖၣ်အံၤကဲထီၣ် တၢ်တဂၢၢ် တကျၢၤလၢ ပှၤတဝၢပူၤဒီး တၢ်အိၣ်သးလၢ တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤအံၤ ဟဲအါထီၣ်ဝဲသ့သ့ၣ်သ့ၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်သူအါ ထီၣ် သွံၣ်ထံးမုၣ်ခွါတၢ်မၤပယွဲဒ် တၢ်ဆီၣ်တံၢ်မၤနၢၤစုကဝဲၤအသိးအံၤ မၤနးဒိၣ်ထီၣ်ဝဲ ပှၢ်ဂ့ၢ်ဝီတၢ်တိစၢၤမၤစၢၤတၢ်အိၣ်သး ချ့သဒံးန့ၣ်လီၤ. တၢ်ကွၢ်ကပၤ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်ပှၤဟီၣ်ခိၣ်ဖိခွဲးယာ်, ပှၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်တိစၢၤမၤစၢၤဒီး ကွီၢ်မ့ၣ်သဲစး တၢ်ဘျၢမူဒါ တဖၣ်အံၤဒီး ဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ပူၤဖျဲးအကျဲလၢာ်လၢာ်စ့ၤစ့ၤအံၤ မ့ၢ်တၢ်မၤပယွဲသဲစးတၢ်ဘျၢအတၢ်ဒိၣ်စိဒီး ကဲထီၣ်တၢ်အိၣ်သးအဂၢၢ်အကျၤလၢ တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတၢ်ဂ့ၢ်ကီ ကဟဲအါထီၣ်ဝဲသ့ၣ်သ့ၣ်န့ၣ်လီၤ. ကဘှါဆှဲတၢ်ဂ့ၢ်ကီဘၣ်ထွဲဒီး တၢ်မူၤတၢ်ဘှီးလၢ ကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးပူၤတဖၣ်အဂီၢ် ကဘၣ်ဟူးဂဲၤဘှါရှဲလီၤဆီအီၤ တကးဒံးဘၣ် ကဘၣ်မၤပတုာ်ကွံာ်တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်ဒီး တၢ်ပျဲပူၤတၢ်ကမၣ်လၢ ပယီၤသုးခိၣ်နၢ်တဖၣ်ဒိးန့ၢ်ဘၣ်ဝဲအီၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်သူၣ်ထီၣ်ဘှီဂ့ၤထီၣ်က့ၤ သဲစး တၢ်ဒိၣ်စိဒီး ဂံၢ်ခီၣ်ထံးတၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢအံၤ မ့ၢ်တၢ်အလိၣ်အရ့ဒိၣ်နီၢ်နီၢ်လၢ ကကူစါယါဘျါတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးတၢ်ဂ့ၢ်ကီးဒီး ပှၤတ ဝၢကက့ၤအိၣ်ဂၢၢ်အိၣ်ကျၢၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.  

၅. တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးတဖၣ်

ဆူဘီမုၢ်စၢဖှိၣ်ကရၢ, အၣ်စံၣ်ယၣ်ထံကီၢ်တဖၣ်, တၢ်ဟံးထီၣ်ဂ့ၢ်ဝီပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါတဖၣ် ဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဖျၢၣ် ထံဂၤကီၢ်ဂၤသ့ၣ် တဖၣ်-

• ပညိၣ်ဟံန့ၢ်ဂ့ၢ်ဝီလူၤဃုပှၤလၢ အတ့ထုးထီၣ် ဒီး ဆါကသံၣ်မူၤဘှီး ခီဖျိတၢ်ဃိထံကျိၣ်စ့ဆှၢခီနုာ်လီၤဟးဖျထီၣ် ကျိၤကျဲ ဒီး ဟ့ၣ်ခီဟ့ၣ်နီၤလီၤလိာ်သးတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤ.  ဟံထီၣ်ဂ့ၢ်ဝီလၢအအိၣ်ဒီး တၢ်ဃုထံၣ်သ့ၣ်ညါပာ်ဖျါ, ဒီသဒၢ ဒီး ဟ့ၣ်တၢ်လုၢ်အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူကျိၤကျဲဂၢၢ်ကျၢၤတခါခါလၢ ပှၤတူၢ်ဘၣ်တၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်. မၤလီၤတံၢ် တၢ်ဃုဃိထံကွီၢ် ဒီး တၢ်စံၣ်ညီဆၢတဲာ်သ့ၣ်တဖၣ်လၢ အတီတြၢ် ဒီး သုတဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်မၤပယွဲပှၤဂ့ၢ်ဝီခွဲးယာ် တဂ့ၤအဂီၢ်န့ၣ်တက့ၢ်.
• မၤဆူၣ်ထီၣ်သဲစးတၢ်ဒိၣ်စိ ဒီး တၢ်ဟံထီၣ်ဂ့ၢ်ဝီကျိၤကျဲသ့ၣ်တဖၣ် လၢဟီၣ်ခိၣ်ဖျၢၣ်စံၣ်ညီၣ်ပီတ့ကွီၢ်ဘျီၣ်, ဟီၣ်ခိၣ် ဒီဖျၢၣ်တၢ်တီတၢ်ြတၢ်ကျိၤကျဲ ဒီး တၢ်ဃုဃိထံသ့ၣ်ညါကျိၤကျဲလၢအသဘျ့သ့ၣ်တဖၣ်အပူၤ ဒ်သိးဒီး တၢ်ကဟံ ထီၣ်ဂ့ၢ်ဝီပှၤလၢအမၤကမၣ်တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်သ့ၣ်တဖၣ် ဒီး ဃဲၣ်လီၤဘှါလီၤကွံာ် တၢ်တပာ်ကဲတၢ်သိၣ် တၢ်သီလၢ အဒုးအါထီၣ်ကသံၣ်မူၤဘှီးဂ့ၢ်ဝီသ့ၣ်တဖၣ်အံၤကသ့ကန့ၢ်အဂီၢ်န့ၣ်တက့ၢ်.
• မၤဆူၣ်ထီၣ် တၢ်ဟံးထီၣ်ဂ့ၢ်ဝီ, ပတုာ်ကွံာ်တၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤစုကဝဲၤပီးလီ ဒီး ကဘီယူၤသိ, ဃုာ်ဒီး တၢ်ပတုာ်ကွံာ် တၢ်မၤသကိးတၢ်ဒီးပယီၤသုးမီၤစိရိၤ ဒီး ပှၤလၢအဘၣ်ထွဲဒီးတဝဲသ့ၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ဒ်သိးဒီးကမၤစၢ်လီၤကွံာ်ပယီၤ သုးမီၤစိရိၤတၢ်ထီၣ်ဒုးကမျၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ်တက့ၢ်.
• သ့ၣ်ညါပာ်ပနီၣ် ပယီၤသုးမီၤစိရိၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤလၢအမ့ၢ်ပှၤခိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်လၢ အဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်မၤပယွဲပှၤဟီၣ် ခိၣ်ဖိခွဲးယာ် ဒီး ပှၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်တိစၢၤမၤစၢၤတၢ်လိၣ်ဘၣ်သကုၤစးဒးလၢကီၢ်ပယီၤပူၤအံၤန့ၣ်တက့ၢ်.

ဆူထံကီၢ်လၢအဟ့ၣ်တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ, ကရၢသဘျ့, ပှၤဟီၣ်ခိၣ်ဖိခွဲးယာ် ဒီး တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့တၢ်ကရၢကရိသ့ၣ်တဖၣ်-

• မၤအါထီၣ် တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ် ဒီး တၢ်ကူဆါယါဘျါပှၤလၢအသူစဲကသံၣ်မူဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ပာ်ကဲဒ် အမ့ၢ် တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့တၢ်ဂ့ၢ်ကီတခါအသိးန့ၢ်တက့ၢ်. ဟ့ၣ်တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ ဒီး ဟူးဂဲၤမၤဒ် လီၢ်ကဝီၤလုလၢ် ကျိၤကျဲအိၣ်အသိး ဃုာ်ဒီးတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤလၢအပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်ကသံၣ်မူၤဘှီးတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးလၢနီၢ်ခိ ဒီး နီၢ်သး လၢအကဲထီၣ်သးနီၢ်နီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်ကူဆါယါဘျါအီၤန့ၢ် ဒီး တၢ်ဆှၢခီကျိၤကျဲသ့ၣ်တဖၣ် ခီဖျိ မိပါ, တၢ်ဘူၣ် တၢ်ဘါခိၣ်နၢ် ဒီး ပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဒ်သိးကဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢအဘၣ် လၢတအိၣ်ဒီးတၢ်ထံၣ်သံသ့ၣ် တဖၣ်တဂ့ၤအဂီၢ်န့ၣ်တက့ၢ်.
• မၤအါထီၣ် တၢ်ကူဆါယါဘျါလီၢ်လၢပှၤတဝၢပူၤ ဒီး ဟ့ၣ်လီၤမၤစၢၤတၢ်လိၣ်ဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်လၢ လီၢ်ကဝီၤပှၤဝၢ ပျီပူၤတၢ်ကူဆါယါဘျါ, တၢ်ကွၢ်ထွဲ ဒီး တၢ်ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤအလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်တက့ၢ်. မၤလီၤတံၢ် တၢ်ဟ့ၣ် တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤဃုာ်ဒီး တၢ်မၤစၢၤလီၤဆီလၢ မုၢ်ခွါတၢ်လီၤဆီ, ပိာ်မုၣ် ဒီး သးစၢ်အဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် လဲၤတုၤလၢ လီၢ်ကဝီၤသဝီဖိသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်န့ၣ်တက့ၢ်.
• မၤလီၤတံၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဆိ  တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ, တၢ်သူၣ်ထီၣ်ကံၢ်စီ ဒီး တၢ်ဟံမူဟံဒါသ့ၣ်တဖၣ်. ဟ့ၣ်တၢ်တိစၢၤ မၤစၢၤလၢတဘျုးနံၣ်အဂီၢ်, တၢ်မၤစၢၤလၢတၢကဆီတလဲတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤန့ၢ်ဒ်တၢ်အိၣ်သးဆီတလဲသးအိၣ်အသိး, တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်ကူဆါယါဘျါတၢ်မၤလိ ဒီး နီၢ်သးတၢ်ဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါပှၤတူၢ်ဘၣ်တၢ် ဒ်သိးလီၢ်ကဝီၤပှၤလၢအဟူးဂဲၤ မၤတၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ကဟံထီၣ်မူဒါ ဒီး ဖီၣ်ဂၢၢ်ဃာ်တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်မၤစၢၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤကန့ၢ် ဒီး လဲၤအသးဘၣ်ဂီၢ်ဖိးဒ့ လိာ်အသးဒ် ပှၤဟီၣ်ခိၣ်ဖိခွဲးယာ်တီၤပတီၢ်အသိးကန့ၢ်အဂီၢ်န့ၣ်တက့ၢ်.
• မၤဆူၣ်ထီၣ် တၢ်ဒီသဒၢဖိသၣ် ဒီး ဟံၣ်ဖိဃီဖိတၢ်ဂုာ်ကျဲးစၢးကျိၤကျဲသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်တက့ၢ်. မၤစၢၤလီၢ်ကဝီၤ ပှၤတဝၢတၢ်ဆှၢခီကျိၤကျဲတဖၣ်, ကၠိ ဒီး တၢ်လုၢ်အီၣ်နီၢ်ခိသးသမူတၢ်မၤစၢၤလၢ ပှၤကွၢ်ထွဲတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ဒ်သိးကဒီသဒၢ ဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ်သုတထံၣ်ဒီးမၤလိသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤတဂ့ၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ဆီာ်ထွဲ တၢ်မၤစၢၤတၢ်ဒီသဒၢကျိၤကျဲလၢ ပှၤတူၢ်ဘၣ်ဟံၣ်ဃီတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကး, တၢ်မၤပယွဲဖိမါ ဒီး တၢ်မၤပယွဲလၢ ပှၤတဝၢပူၤအဂၤလၢ ဘၣ်ထွဲဒီးကသံၣ်မူၤဘှီးဂ့ၢ်ဝီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်တက့ၢ်.
• ဃဲၣ်လီၤဘှါဆှဲ မုၣ်ခွါ ဒီး ဟံၣ်ဖိဃီဖိတၢ်မၤပယွဲလၢအဘၣ်ထွဲဒီး ကသံၣ်မူၤဘှီးဂ့ၢ်ဝီသ့ၣ်တဖၣ်တက့ၢ်. ဆီၣ်ထွဲ မၤစၢၤ လီၢ်ကဝီၤတၢ်ကရၢကရိလၢအဟ့ၣ်တၢ်မၤစၢၤ ပာ်ခူသူၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤန့ၢ်, တၢ်မၤစၢၤပှၤတူၢ်ဘၣ်တၢ် လိၤလိၤ, တၢ်လီၢ်လၢအဘံၣ်ဘၢ ဒီး ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူတၢ်ဟ့ၣ်နီၢ်သးတၢ်ဟ့ၣ်ဂ့ၢ်ဟ့ၣ်ဘါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်တက့ၢ်. ဆီၣ်ထွဲမၤ စၢၤပှၤတဝၢတၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့လၢအဒီသဒၢတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဃး တၢ်မၤသံမၤဝီပိာ်မုၣ် ဒီး တၢ်ဟံန့ၢ် တၢ်ဘၣ်ဘျုးလၢ ဟံၣ်ဃီလၢအသူတၢ်မူၤတၢ်ဘှီးသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤ ဒီး မၤအါထီၣ်တၢ်ဒီသဒၢသ့ၣ်တဖၣ် န့ၣ်တက့ၢ်.

ဆူကညီဒီကလုာ်စၢဖှိၣ်ကရၢ (KNU) ဒီး လီၢ်ကဝီၤခိၣ်နၢ်သ့ၣ်တဖၣ်-

• ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤ တၢ်ဘျၢသဲစး ဒီး ဖီလ်စံၣ်ဘၣ်ဃး တၢ်သူကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် ဒ်သိးကမၤဆူၣ်ထီၣ် အါထီၣ် တၢ်ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤပှၤတူၢ်ဘၣ်တၢ် ဒီး ပှၤတဝၢတၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤသ့ၣ်တဖၣ် ဒ်ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဖျၢၣ် ပှၤဟီၣ်ခိၣ်ဖိခွဲးယာ်တီၤပတီၢ်အဂီၢ်န့ၣ်တက့ၢ်. မၤဆူၣ်ထီၣ် ခ့ၣ်အဲၣ်ယူၣ်ကသံၣ်မူၤဘှီးဖီလ်စံၣ် ခီဖျိဖၢနုာ်မၤပှဲၤ အါထီၣ် နီၢ်ကစၢ်သးအိၣ်တူၢ်လိာ်တၢ်ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤသးကျဲ, တၢ်က့ၤအိၣ်ဆိးက့ၤလၢပှၤတဝၢပူၤ ဒီး သိၣ်သီဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤတၢ်ကျိၤကျဲသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်တက့ၢ်.
• မၤဆူၣ်ထီၣ်က့ၤ လီၢ်ကဝီၤခိၣ်နၢ်ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါတၢ်မၤသကိးတၢ်ဃုာ်ဒီး တၢ်မၤလီၤမၢ်ကွံာ် တၢ်တ့ထုးထီၣ်, ကူၣ်လဲၤမၤကၤ ဒီး ဆါ ကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး ဟူးဂဲၤမၤအီၤလၢအဘၣ်လီၢ်ဖိးမံလိာ်အသးဒီး ဟီၣ်ခိၣ် ဒီဖျၢၣ် ပှၤဟီၣ်ခိၣ်ဖိခွဲးယာ်တီၤပတီၢ်န့ၣ်တက့ၢ်.
• မၤဆိဆူၣ်ချ့တၢ်ဆှၢခီ, တၢ်ကူဆါယါဘျါလီၢ်တဖၣ် ဒီး တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်လၢညါ တချုးဒံးလၢ ဖီၣ် မ့တမ့ၢ် ဒုးဃာ်ပှၤလၢအသူကသံၣ်မူၤဘှီးသ့ၣ်တဖၣ် လၢတၢ်ဒီသဒၢန့ၢ်အဝဲသ့ၣ်သူးသ့ၣ်လၤကပီၤ, မၤစှၤလီၤ တၢ်ထံၣ်သံကမၣ် ဒီး မၤဂ့ၤထီၣ်တၢ်ဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤကျိၤကျဲသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်တက့ၢ်.

လံာ်ကုမဲာ်ညါတၢ်ဂီၤအဂ့ၢ် - 

လံာ်ကုမဲာ်ညါတၢ်ဂီၤလၢတၢ်တ့အီၤတဘ့ၣ်အံၤန့ၣ် ပၣ်ဃုာ်ဒီးKHRG တၢ်မၤနီၣ်မၤဃါတၢ်ဂီၤတဒိတဘ့ၣ် ဘၣ်ဃး ကညီဒီကလုာ်ပၢၤကီၢ်သုး (KNPF) မၤဟါဂီၤ ယါဘၣ် လၢတၢ်ဖီၣ်ချုးန့ၢ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်ဖဲ ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ်ဟီၣ်ကဝီၤပူၤ န့ၣ်လီၤ. တၢ်တ့တၢ်ဂီၤဝဲအံၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဃုာ်စ့ကီး ကသံၣ်မူၤဘှီးအဂၤလၢကီၢ်ပယီၤမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးဟီၣ်ကဝီၤသဝီဖိ သူဝဲသ့ၣ်တဖၣ် ဃုာ်ဒီး ကသံၣ်မူၤဘှီးတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးဒ်အမ့ၢ် တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးဖိသၣ်တၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤ ဒီး တၢ်ကူၣ် ဘၣ်ကူသ့သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. (ဟ့ၣ်လၤကပီၤ-လီၢ်ဝီၤပှၤတ့တၢ်ဂီၤဖိလၢတပာ်ဖျါအမံၤဘၣ်တဂၤ)